به گزارش خبرنگار نقطه تسلیم، امروزه کشورهایی پیشرفته محسوب میشوند که از فنآوری روز بتوانند بهرهبرداری کنند، فناوری را به مفهوم بکارگیری دانش و اطلاعات با هدف ایجاد ابزارها، تجهیزات و روشهای جدید تعریف میکنند و این عبارت متشکل از ۲ بخش یونانی (Techne) به معنی هنر و (logia) به معنی علم و دانش است.
با توجه به اینکه اساس تصمیمگیری اطلاعات است، برخی فناوریها میتواند در گردآوری اطلاعات متنوعتر عمل کرده و بیشتر به ما کمک کند که در بین فنآوریهای جدید، سنجش از دور توانسته اطلاعاتی در خصوص بخش کشاورزی فراهم نماید تا تصمیم گیری به سمت و سوی مطلوبی حرکت کند.
سنجش از دور امکانی را فراهم میکند که با استفاده از آن میتوان در شرایط مختلف به دریافت اطلاعات و دادهها در راستای پیشبرد اهداف مدیریتی استفاده کرد، از آنجا که دشت قزوین در تامین امنیت غذایی کشور نقش بسزایی دارد کاربست این فناوری در استان قزوین میتواند به متولیان امر در برنامه ریزی برای بهبود وضعیت کشاورزی استان کمک کند.
برای کسب اطلاعات بیشتر به سراغ محمدرضا کربلایی رضایی رفتیم، او کارشناس ارشد آمار از دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) و مسئول آمار و اطلاعات سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین است. متن این گفت و گو را در زیر میخوانیم:
نقطه تسلیم. ارتباط بین فن آوری سنجش از دور و کشاورزی چگونه است؟
فناوری سنجش از دور (Remote Sensing) به عنوان یکی از ابزارهای پیشرفته در علوم زمین و کشاورزی، امکان جمعآوری دادههای دقیق و گسترده از سطح زمین را بدون تماس مستقیم فراهم میکند.
این فناوری با استفاده از سنسورهای ماهوارهای، پهپادها و هواپیماها، تصاویر و دادههایی را تولید میکند که میتواند برای نظارت بر وضعیت محصولات کشاورزی، خاک و منابع آب مورد استفاده قرار گیرد.
در دنیای امروز که کشاورزی با چالشهایی مانند تغییرات آب و هوایی، کمبود منابع و نیاز به افزایش تولید روبرو است، سنجش از دور نقش کلیدی در مدیریت دقیق کشاورزی (Precision Agriculture) ایفا کرده است.
این رویکرد نه تنها بهرهوری را افزایش میدهد، بلکه به کاهش هزینهها و حفاظت از محیط زیست کمک میکند.
نقطه تسلیم. کاربردهای سنجش از دور در مدیریت کشاورزی را بفرمایید؟ و کاربرد آن در قزوین چگونه بوده است؟
سنجش از دور کاربردهای متنوعی در کشاورزی دارد که میتوان آنها را به دستههای اصلی تقسیم کرد، یکی از مهمترین کاربردها، نظارت بر رشد گیاهان و شناسایی مشکلات زودرس مانند کمبود مواد مغذی، تنش آبی یا بیماریها است.
با تحلیل تصاویر ماهوارهای، کشاورزان میتوانند وضعیت سلامت محصولات را ارزیابی کنند و مناطقی که نیاز به مداخله دارند را شناسایی نمایند. برای مثال، سنجش از دور میتواند کمبود آب در محصولات را تشخیص دهد و به مدیریت آبیاری کمک کند؛ همچنین، این فناوری برای طبقهبندی گونههای محصولات و نقشهبرداری از الگوهای رشد استفاده میشود.
سنجش از دور امکان نقشهبرداری از خواص خاک مانند رطوبت، بافت و حاصلخیزی را فراهم میکند. این اطلاعات به کشاورزان کمک میکند تا کوددهی و آبیاری را بهینه کنند و از هدررفت منابع جلوگیری نمایند؛ برای نمونه، دادههای سنجش از دور میتواند مناطق با خاک ضعیف را شناسایی کند و برنامهریزی دقیقتری برای کاشت ارائه دهد؛ علاوه بر این، در مدیریت آبیاری، این فناوری با اندازهگیری رطوبت خاک و پیشبینی نیازهای آبی، به کاهش مصرف آب کمک میکند.
با استفاده از تصاویر چندطیفی و حرارتی، سنجش از دور میتواند آفات، بیماریها و علفهای هرز را زودتر از روشهای سنتی شناسایی کند؛ این امر امکان مداخله هدفمند را فراهم میکند و از گسترش مشکلات جلوگیری مینماید، مطالعات نیز نشان میدهد که این فناوری در ارزیابی سلامت محصولات و پیشبینی شیوع بیماریها بسیار مؤثر است.
سنجش از دور برای تخمین عملکرد محصولات و ارزیابی خسارات ناشی از بلایای طبیعی مانند سیل یا خشکسالی استفاده میشود. دادههای بزرگ (Big Data) حاصل از سنجش از دور، با ترکیب با مدلهای پیشبینی، به کشاورزان کمک میکند تا تصمیمات آگاهانهتری بگیرند، همچنین، این فناوری در نظارت بر تغییرات آب و هوایی و تأثیر آن بر کشاورزی نقش دارد.
ترکیب سنجش از دور با GIS، امکان تحلیل دقیقتر دادهها را فراهم میکند. این ادغام به کشاورزان کمک میکند تا نقشههای دقیق از مزارع تهیه کنند و مدیریت سایتمحور را اجرا نمایند.
نقطه تسلیم. کاربرد سنجش از دور کشاورزی کشور و استان چگونه بوده است؟
کاربرد سنجش از دور در کشاورزی ایران در استانهای شمالی (گیلان، مازندران) و مرکزی (تهران، قزوین) بالا است (بیش از ۵۰ درصد پایش)، اما در استانهای خشک (سیستان و بلوچستان، کرمانشاه) بیشتر برای خشکسالی استفاده میشود. پروژههای FAO و وزارت جهاد کشاورزی نقش کلیدی دارند، اما چالشهایی مانند کمبود دادههای محلی و تحریمها (محدودیت دسترسی به فناوری) وجود دارد.
در استان قزوین با ۴۸۹ هزار هکتار اراضی کشاورزی، از سنجش از دور برای پایش آبیاری و تغییرات کاربری استفاده میشود، پروژههای FAO برای بهبود سیستمهای پایش کشاورزی با Sentinel-۲ در قزوین اجرا شده، شامل شاخص پوشش گیاهی (NDVI) برای شناسایی مزارع است که آمارها نشان از تولید ۳۳۳ هزار تن گندم با ۵۰ درصد پایش از راه دور بوده است. چالش اساسی در استان قزوین کمآبی است که از سد طالقان تامین میشود که سنجش از دور برای مدیریت منابع مفید است.
با توجه به عدم وجود یک گزارش رسمی جامع از تعداد کل پروژهها توسط نهادهایی مانند سازمان جهاد کشاورزی یا سازمان فضایی ایران، تعداد پروژهها بر اساس مقالات، پایاننامهها و تحقیقات منتشرشده در پایگاههای داده علمی مانند Civilica ،SID و همچنین منابع خبری و دولتی، تخمین زده میشود.
بر اساس نتایج جستجو، حداقل ۵۰ تا ۷۰ پروژه تحقیقاتی و کاربردی مرتبط با سنجش از دور در استان قزوین شناسایی شده است (با تمرکز بر سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۴) این طرحها عمدتا در حوزههای کشاورزی (مانند برآورد سطح زیرکشت و عملکرد محصولات)، مدیریت منابع آب، پایش محیط زیست و تغییرات کاربری اراضی انجام شدهاند.
بر اساس پایگاه سیویلکا (حدود ۳۰ مقاله منحصر به فرد) و پایگاه استنادی جهان اسلام (حدود ۳۰ مقاله)، حداقل ۵۰ پروژه تحقیقاتی مستند در این موضوع وجود دارد که این تعداد شامل پایاننامهها، مقالات کنفرانسی و نشریهای است. پروژههای دولتی (مانند طرح جهاد کشاورزی ۲۰۲۲) ممکن است جداگانه باشند و تعداد کل را به بیش از ۷۰ برساند.
بیشترین پروژهها در سالهای ۲۰۲۰-۲۰۲۴ (حدود ۴۰ درصد) انجام شده است، که نشاندهنده رشد استفاده از فناوریهای نوین مانند گوگل ارث انجین و Sentinel-2 است که پروژههای اولیه از ۲۰۰۵ شروع شدهاند.
نهادهای مجری این پروژهها؛ دانشگاههای قزوین، سازمان جهاد کشاورزی استان قزوین، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی قزوین و سازمان زمینشناسی ایران است.
نقطه تسلیم. مزایا و چالشهای این فناوری در کشاورزی چیست.
کاربست این فناوری مزیت های زیادی دارد و اجرای آن با برخی چالشها همراه است.
عدم وجود پایگاه داده مرکزی برای ثبت دقیق پروژهها؛ بسیاری از پروژهها تحقیقاتی هستند و ممکن است به علت عدم وجود نیروی متخصص مرتبط با این فناوری در نهادهای دولتی و حاکمیتی عملیاتی نشده باشند، دادههای ماهوارهای رایگان (مانند Landsat) که ممکن است در مناطقی وجود نداشته باشد و یا با وجود مناطق ابری دقت آن چالشبرانگیز باشد.
بنابراین پیشنهاد میشود ثبت دقیق طرحها در یک سامانه ملی سنجش از دور توسط سازمان فضایی ایران و استفاده بیشتر از پهپادها برای برداشت تصاویر با کیفیت بالا در مناطقی که امکان وجود تصاویر ماهوارهای وجود ندارد، استفاده از هوش مصنوعی برای تحلیل دقیقتر دادههای ماهوارهای و تولید نقشه.
نقطه تسلیم. در پایان اگر نکتهای هست بفرمایید
فناوری سنجش از دور تحولی بزرگ در مدیریت کشاورزی ایجاد کرده و آن را به سمت کشاورزی هوشمند و پایدار هدایت میکند، با پیشرفتهای آینده مانند هوش مصنوعی و سنسورهای پیشرفتهتر، انتظار میرود کاربردهای آن گسترش یابد و به امنیت غذایی جهانی کمک کند، کشاورزان و سیاستگذاران باید بر آموزش و سرمایهگذاری در این فناوری تمرکز کنند تا از پتانسیل کامل آن بهره ببرند.
پژوهشگر حوزه مدیریت و کارآفرینی، خبرنگار
