به گزارش نقطه تسلیم، آیا بدون فلسفه میتوان بنیانها و زیرساختهای توسعه را بنا نهاد؟ آیا جامعهای که درباره غایات خود نمیاندیشد، در تشخیص اولویتها ناتوان است و از بازاندیشی در شیوههای اداره خویش غفلت میکند، میتواند به توسعهای پایدار و متوازن دست یابد؟ توسعه را معمولاً با شاخصهایی چون رشد اقتصادی، گسترش زیرساختها، پیشرفت فناوری و افزایش امکانات عمومی میسنجیم؛ اما کمتر به بنیانهای فکری و معرفتی این تحولات توجه میکنیم.
واقعیت این است که جامعه، پیش از آنکه به منابع بیشتر و ابزارهای کارآمدتر نیاز داشته باشد، به قدرت تشخیص، خردورزی و توانایی بازاندیشی در اهداف و شیوههای اداره خود نیازمند است. از این منظر، فلسفه نه دانشی انتزاعی و حاشیهای، بلکه یکی از زیرساختهای بنیادین توسعه اجتماعی است.
فارابی؛ حکمت در خدمت سامانیابی جامعه
فلسفه را گاهی دانشی انتزاعی، دور از زندگی روزمره و سرگرم کننده ذهن فیلسوفان میپنداریم؛ دانشی که گویی سهمی در حل مسائل واقعی جامعه، بهبود کیفیت زندگی مردم و پیشبرد فرایند توسعه ندارد. حال آنکه اگر اندکی از این برداشت فاصله بگیریم، درمییابیم که بسیاری از مسائل و ناکامیهای جوامع، پیش از آنکه ریشه در کمبود منابع، امکانات یا حتی دانش تخصصی داشته باشند، از ضعف در اندیشهورزی، فقدان خرد جمعی، ناتوانی در تشخیص اولویتها و کاستی در فهم غایات و ارزشهای حاکم بر زندگی اجتماعی سرچشمه میگیرند.
از این منظر، فلسفه نه دانشی حاشیهای، بلکه یکی از زیرساختهای فکری و معرفتی توسعه اجتماعی است؛ زیرا توسعه، پیش از آنکه به ساختن جاده، کارخانه، دانشگاه و زیرساختهای اقتصادی مربوط باشد، به این پرسش بنیادین نیاز دارد که چه جامعهای میخواهیم بسازیم، انسان مطلوب در آن چه ویژگیهایی دارد و پیشرفت را با چه معیارهایی باید سنجید؟
۳۰ آبان، افزون بر روز حکمت و فلسفه، با بزرگداشت ابونصر فارابی (۲۵۹ تا ۳۳۹ قمری)، فیلسوف برجسته مسلمان، نیز مقارن است؛ اندیشمندی که به سبب جایگاه ممتازش در شرح و بسط فلسفه ارسطویی و تأثیرگذاری بر سنت فلسفی پس از خود، به «معلم ثانی» شهرت یافته است.
فارابی را نمیتوان صرفاً فیلسوفی دانست که به شرح و تفسیر آرای پیشینیان پرداخته است. اهمیت اندیشه او در این است که فلسفه را به عرصه سیاست، اخلاق، تربیت و سامان اجتماعی پیوند میزند. در کتاب ارزشمند «آراء اهل المدینه الفاضله»، جامعه و سازمان اجتماعی را از منظر غایت زندگی انسان و نسبت آن با سعادت مورد بررسی قرار میدهد.
در دستگاه فکری فارابی، جوامع صرفاً بر اساس ثروت، قدرت، ساختار سیاسی یا میزان برخورداری از امکانات طبقهبندی نمیشوند؛ بلکه آنچه به یک جامعه جهت و معنا میبخشد، هدفی است که دنبال میکند، ارزشهایی است که بر آن حاکماند و نوع رهبری و تدبیری است که مناسبات اجتماعی را سامان میدهد؛ از همین منظر، فارابی میان مدینه فاضله و مدینههای غیر فاضله تمایز قائل میشود:
مدینه فاضله: جامعهای است که غایت آن دستیابی انسانها به سعادت و کمال حقیقی است؛ جامعهای که در آن علم، حکمت، فضیلت، عدالت و رهبری خردمندانه در خدمت تعالی انسان قرار میگیرند. در مقابل، مدینههای غیر فاضله، با وجود تفاوتهایشان، از مسیر سعادت فاصله میگیرند. فارابی از انواع زیر سخن میگوید:
مدینه جاهله: جامعهای که اهدافی چون ثروتاندوزی، قدرتطلبی، لذتجویی، شهرت، کرامتجویی، سلطه و رفاه صرف را غایت زندگی جمعی قرار میدهد. فارابی ذیل این عنوان، گونههایی همچون مدینه ضروریه، مدینه خستورزان، مدینه لذتطلبان، مدینه کرامتجویان، مدینه تسلطجویان و مدینه دموکراسی را مطرح میکند.
مدینه فاسقه: جامعهای که حقیقت و سعادت را میشناسد، اما به آن عمل نمیکند.
مدینه مبدّله: جامعهای که ارزشهای آن بهتدریج دگرگون و تحریف شده و از مسیر اولیه خود فاصله گرفته است.
مدینه ضالّه: جامعهای که در تشخیص حقیقت دچار خطا شده و بر مبنای باورهای نادرست حرکت میکند.
این دستهبندی را میتوان، با رعایت فاصله تاریخی و تفاوت زمینههای فکری، بهمثابه چارچوبی برای تامل جامعهشناختی درباره مسیر حرکت جوامع معاصر نیز به کار گرفت.
برای مثال، جامعهای که رشد اقتصادی را بدون توجه به عدالت اجتماعی دنبال میکند، جامعهای که ارزشهای اخلاقی و منافع عمومی را قربانی منافع گروهی میسازد، یا نظامی که با وجود شناخت مسائل و راهحلها، در تبدیل دانستههای خود به عمل ناتوان است، هر یک از زوایایی میتوانند موضوع بازخوانی انتقادی اندیشه فارابی قرار گیرند.
اهمیت این اندیشه برای توسعه اجتماعی در آن است که ما را از تقلیل توسعه به افزایش تولید، درآمد، ساختمانسازی و انباشت امکانات بازمیدارد و بار دیگر این پرسش را پیش روی ما میگذارد که آیا آنچه به نام پیشرفت انجام میدهیم، واقعاً به سعادت، تعالی و بهبود زندگی انسانها منجر میشود؟
فلسفه؛ از جستوجوی حقیقت تا خلق راههای تازه برای دیدن جهان
در روزگار معاصر نیز برخی فیلسوفان کوشیدهاند ارزش و کارکرد فلسفه را از نو تعریف کنند. ریچارد رورتی (۱۹۳۱ـ۲۰۰۷)، فیلسوف آمریکایی و از چهرههای برجسته نوپراگماتیسم، از جمله این اندیشمندان است. رورتی معتقد است پیشرفت فلسفی الزاماً به معنای نزدیکتر شدن به کشف یک حقیقت مطلق و نهایی نیست؛ بلکه میتواند به معنای خلق راههای تازه برای دیدن، فهمیدن و تفسیر جهان باشد.
از نظر او، فلسفه را نباید رشتهای با یک مقصد نهایی و ثابت، یعنی کشف سرشت بنیادی واقعیت، تلقی کرد. ارزش فلسفه را باید در توانایی آن برای گشودن افقهای تازه فکری و دگرگون ساختن شیوه اندیشیدن انسانها جستوجو کرد. از این منظر، فلسفه با تغییر فرهنگی پیوندی عمیق دارد؛ زیرا دگرگونی در ارزش و جایگاه آن، نه با یک فرمان یا تصمیم مقطعی، بلکه از طریق فرایندی تدریجی و تاریخی در فرهنگ و شیوه نگرش جامعه تحقق مییابد.
یکی از نکات قابل تأمل در اندیشه رورتی، تلقی او از فلسفه بهمثابه نوعی «درمان» است. فلسفه در این معنا، میتواند انسان را از گرفتار شدن در چارچوبهای بسته ذهنی، پیشفرضهای نادرست و عادتهای فکری محدودکننده رها سازد و امکان بازاندیشی در باورها و تصمیمها را فراهم آورد. اگر این تلقی را به عرصه مدیریت و حکمرانی تعمیم دهیم، میتوان گفت فلسفه ظرفیت آن را دارد که پیش از تبدیل شدن یک خطای فکری به یک تصمیم اجرایی و پیش از آنکه یک تصمیم نادرست به مسئلهای اجتماعی و اقتصادی تبدیل شود، به یاری نظام تصمیمگیری بیاید.
در واقع، بسیاری از تصمیمهای پرهزینه و ناکارآمد، نه لزوماً از فقدان اطلاعات و تخصص، بلکه از ضعف در تعریف مسئله، اشتباه در تشخیص هدف، خلط وسیله و غایت و ناتوانی در نقد پیشفرضهای تصمیمگیران ناشی میشوند. اینجاست که فلسفه میتواند نقش درمانگرانه خود را ایفا کند.
فلسفه و ضرورت بازاندیشی در نظام تصمیمگیری
یکی از کاستیهای قابل تأمل در ساختار اداری و اجرایی کشور، کمرنگ بودن جایگاه تفکر فلسفی و تحلیلهای معرفتشناختی در فرایند سیاستگذاری و تصمیمگیری است. دستگاههای اجرایی برای انجام مأموریتهای خود به متخصصان رشتههای گوناگون نیاز دارند؛ اما آیا تخصص فنی بهتنهایی برای تشخیص درست مسائل، تعیین اهداف، ارزیابی اثربخشی و داوری درباره پیامدهای اجتماعی تصمیمها کافی است؟
برای نمونه، اثربخشی صرفاً یک مفهوم اجرایی یا آماری نیست؛ بلکه پیش از هر چیز، به پرسشی شناختی و غایتشناختی وابسته است: اثربخشی در تحقق کدام هدف و با چه معیاری؟ آیا اساساً هدف انتخابشده درست و متناسب با مسئله جامعه است؟ آیا فعالیتهای انجامشده به تغییر مطلوب در زندگی مردم منجر شدهاند؟ پاسخ به این پرسشها تنها با شمارش فعالیتها، گزارش اقدامات و محاسبه هزینهها به دست نمیآید.
اینجا پای فلسفه علم، فلسفه عمل و تفکر انتقادی به میان میآید؛ حوزههایی که میتوانند مبانی شناخت، اعتبار فرضیهها، منطق تصمیمها و نسبت اهداف با نتایج را مورد بررسی قرار دهند. به همین دلیل است که در برخی سازمانها و شرکتهای بزرگ جهان، از ظرفیت فیلسوفان و متخصصان تفکر انتقادی در حوزههایی مانند راهبرد، فناوری، اخلاق حرفهای و سیاستگذاری استفاده میشود.
حضور فیلسوفانی مانند ادوارد دوبونو در عرصههایی چون مدیریت، سازمانها و نهادهای بزرگ نیز نشان میدهد که اندیشه فلسفی میتواند از فضای صرفاً نظری خارج شود و در فرایند حل مسئله و تصمیمسازی کاربرد پیدا کند. مسئله این نیست که فیلسوف جایگزین مدیر، اقتصاددان، مهندس یا متخصص علوم اجتماعی شود؛ مسئله آن است که هیچیک از این تخصصها بهتنهایی نباید خود را بینیاز از پرسشگری فلسفی و ارزیابی انتقادی بداند.
از حکمت فارابی تا توسعه اجتماعی امروز
اکنون میتوان دو افق فکری فارابی و رورتی را در یک نقطه به هم پیوند زد: ضرورت بازاندیشی در اهداف، ارزشها و شیوههای اداره جامعه. فارابی به ما یادآوری میکند که توسعه و سامان اجتماعی باید غایتی فراتر از ثروت، قدرت و رفاه صرف داشته باشد و در نهایت به سعادت و تعالی انسان بینجامد.
رورتی نیز توجه ما را به این نکته جلب میکند که برای رسیدن به افقهای تازه، باید شیوه دیدن و فهمیدن جهان را تغییر دهیم و از چارچوبهای فکری محدودکننده عبور کنیم. این دو رویکرد، با وجود تفاوتهای فلسفی و تاریخی، در یک پرسش مهم به هم میرسند: چگونه میتوان اندیشه را به نیرویی برای بهبود زندگی اجتماعی تبدیل کرد؟
از منظر جامعهشناسی توسعه، پاسخ به این پرسش را باید در نسبت میان فرهنگ، نهادها و کنش اجتماعی جستوجو کرد. توسعه صرفاً محصول تصمیمهای فنی و تخصیص منابع نیست؛ بلکه به کیفیت نظام معنایی جامعه، ارزشهای حاکم بر سازمانها، شیوه تربیت مدیران، عقلانیت تصمیمگیری و ظرفیت نهادها برای یادگیری و اصلاح خود نیز وابسته است.
جامعهای که در آن پرسشگری جای خود را به تکرار، نقد جای خود را به تأیید، و تفکر راهبردی جای خود را به روزمرگی اجرایی بدهد، حتی با برخورداری از منابع و امکانات فراوان نیز ممکن است در مسیر توسعه با دشواری روبهرو شود. از این رو، بازگشت به اندیشه فارابی و دیگر فیلسوفان بزرگ این سرزمین، نباید صرفاً به بازخوانی تاریخی آثار و بیان منزلت علمی آنان محدود بماند.
ارزش واقعی این میراث زمانی آشکار میشود که بتوانیم از مفاهیم و چارچوبهای فکری آنان برای فهم مسائل امروز جامعه و جستوجوی راهحلهای متناسب با شرایط زمانه بهره بگیریم. همانگونه که در تاریخ اندیشه غرب، بازخوانی انتقادی هگل و دیگر متفکران پیشین در شکلگیری منظومه فکری مارکس نقش داشت، اندیشهورزان ایرانی نیز میتوانند با مراجعه خلاقانه و انتقادی به میراث فارابی، ابنسینا، خواجه نصیرالدین طوسی و ملاصدرا، افقهای تازهای برای فهم مسائل اجتماعی و توسعهای کشور بگشایند.
سخن پایانی
فلسفه زمانی ارزش اجتماعی و توسعهای خود را آشکار میکند که از محدوده مباحث نظری فراتر رود و به بخشی از فرهنگ عمومی، نظام آموزشی، تربیت مدیران و سازوکار تصمیمگیری جامعه تبدیل شود.
توسعه، صرفاً حاصل برخورداری از منابع و امکانات نیست؛ به همان اندازه، محصول کیفیت اندیشهای است که مسیر استفاده از این منابع و امکانات را تعیین میکند. شاید یکی از مهمترین درسهای روز حکمت و فلسفه همین باشد که پیش از تغییر جهان پیرامون، باید شیوه اندیشیدن درباره آن را نیز تغییر دهیم./
کارشناس ارشد مدیریت توسعه از دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران





