به گزارش نقطه تسلیم، علم از بنیادی‌ترین دستاوردهای تمدن بشری و یکی از مهم‌ترین نیروهای پیش‌برنده تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است.
بخش بزرگی از آنچه امروز به‌عنوان پیشرفت و رفاه انسانی شناخته می‌شود، حاصل گسترش دانش، توسعه فناوری و توانایی بشر در شناخت و مهار پدیده‌های طبیعی و اجتماعی است؛ با این حال، یک پرسش اساسی همچنان باقی است: آیا علم و فرآورده‌های آن، الزاماً در خدمت صلح و توسعه قرار دارند؟ پاسخ به این پرسش، به‌ویژه در جهان معاصر، چندان بدیهی نیست.
علم ظرفیت‌های بی‌سابقه‌ای برای بهبود کیفیت زندگی، کاهش فقر، درمان بیماری‌ها، افزایش تولید و گسترش ارتباطات فراهم کرده است؛ اما همین دانش و فناوری، در عرصه‌هایی دیگر، به ابزار سلطه، جنگ‌افروزی، تخریب محیط‌زیست و تشدید نابرابری‌ها تبدیل شده است؛ بنابراین، مسئله صرفاً میزان پیشرفت علمی نیست، بلکه جهت‌گیری، کارکرد و چگونگی به‌کارگیری آن در مناسبات انسانی و اجتماعی نیز اهمیت دارد.
علم و مناسبات قدرت
علم در خلأ اجتماعی تولید و مصرف نمی‌شود؛ تولید دانش، تعیین اولویت‌های پژوهشی، تأمین منابع مالی، مالکیت فناوری و نحوه بهره‌برداری از دستاوردهای علمی، همگی تحت تأثیر ساختارهای اقتصادی، سیاسی و مناسبات قدرت قرار دارند؛ از این منظر، علم می‌تواند هم نیرویی برای رهایی انسان از محدودیت‌ها و نارسایی‌ها باشد و هم در خدمت بازتولید سلطه و نابرابری قرار گیرد.
برای مثال، فناوری‌های پیشرفته می‌توانند به ارتقای سلامت عمومی و افزایش بهره‌وری اقتصادی کمک کنند؛ اما در صورت تمرکز مالکیت و دسترسی، ممکن است شکاف میان جوامع برخوردار و محروم را عمیق‌تر سازند؛ بنابراین، نمی‌توان صرفاً با مشاهده رشد تولیدات علمی یا افزایش توان فناورانه یک جامعه، درباره میزان پیشرفت انسانی و اجتماعی آن داوری کرد.
پرسش مهم‌تر این است که این توان علمی در اختیار چه کسانی قرار دارد، چه اهدافی را دنبال می‌کند و منافع حاصل از آن چگونه توزیع می‌شود؟
عمومی‌سازی علم؛ فراتر از تولید دانش
یکی از الزامات بهره‌گیری توسعه‌گرا از علم، عمومی‌سازی دانش و فراهم‌کردن امکان دسترسی گروه‌های مختلف اجتماعی به دستاوردهای علمی است.
علم زمانی می‌تواند به نیرویی مؤثر در زندگی اجتماعی تبدیل شود که از محدوده دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و محافل تخصصی فراتر رود و در تصمیم‌گیری‌ها، سیاست‌گذاری‌ها و کنش‌های روزمره جامعه حضور پیدا کند؛ عمومی‌سازی علم صرفاً به معنای انتشار اطلاعات علمی نیست؛ بلکه مستلزم تقویت تفکر نقادانه، ارتقای سواد علمی، گسترش گفت‌وگوی میان متخصصان و شهروندان و فراهم‌کردن زمینه مشارکت آگاهانه جامعه در تصمیم‌هایی است که با سرنوشت جمعی ارتباط دارند.
جامعه‌ای که از دانش علمی برخوردار است، اما امکان فهم، نقد و مشارکت در بهره‌برداری از آن را ندارد، لزوماً جامعه‌ای توسعه‌یافته نخواهد بود، از این رو، دسترس‌پذیری علم و برخورداری عمومی از منافع آن، به اندازه تولید دانش اهمیت دارد.
ارتباطات علم؛ حلقه پیوند دانش و جامعه
در کنار تولید و عمومی‌سازی علم، ارتباطات علم نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ ارتباطات علم به معنای ایجاد رابطه‌ای دوسویه میان جامعه علمی، نظام تصمیم‌گیری و افکار عمومی است؛ رابطه‌ای که در آن، دانش علمی صرفاً از بالا به پایین منتقل نمی‌شود، بلکه مسائل و نیازهای جامعه نیز در تعیین اولویت‌های علمی و پژوهشی نقش پیدا می‌کنند.
وقتی میان تولیدکنندگان دانش، سیاست‌گذاران، مدیران اجرایی و شهروندان ارتباط مؤثر وجود نداشته باشد، ممکن است پژوهش‌های علمی از مسائل واقعی جامعه فاصله بگیرند و دستاوردهای علمی نیز به مرحله کاربرد و حل مسئله نرسند؛ از این منظر، توسعه علم بدون توسعه فرهنگ گفت‌وگو، نقدپذیری و تعامل اجتماعی، با محدودیت جدی مواجه خواهد شد.
علم باید بتواند در عرصه عمومی حضور پیدا کند، مورد پرسش قرار گیرد و در معرض ارزیابی اجتماعی قرار داشته باشد.
علم و توسعه؛ ضرورتی انکارناپذیر
توسعه بدون علم و علم‌گرایی ممکن نیست؛ پیچیدگی مسائل جوامع معاصر، از امنیت غذایی و مدیریت منابع آب گرفته تا سلامت عمومی، بهره‌وری اقتصادی، محیط‌زیست و حکمرانی، ضرورت اتکا به دانش و روش‌های علمی را دوچندان کرده است.
با این حال، علم‌گرایی به معنای شیفتگی بی‌چون‌وچرا به فناوری یا تلقی علم به‌عنوان پاسخ آماده برای همه مسائل نیست؛ بلکه به معنای پذیرش اهمیت شواهد، روش علمی، پژوهش، ارزیابی و یادگیری مستمر در شناخت و حل مسائل است.
در عین حال، توسعه بدون عقل و عقل‌گرایی نیز پایدار نخواهد بود. علم به ما می‌آموزد که چه چیزی ممکن است و چگونه می‌توان به آن دست یافت؛ اما عقلانیت در انتخاب اهداف، سنجش پیامدها، تشخیص اولویت‌ها و ملاحظه منافع بلندمدت نقش تعیین‌کننده دارد.
از سوی دیگر، توسعه بدون خرد و خردگرایی نیز نمی‌تواند به تعالی انسانی منجر شود؛ خردمندی، فراتر از انباشت اطلاعات و توانایی محاسبه، مستلزم تشخیص خیر عمومی، مسئولیت‌پذیری اخلاقی، رعایت حقوق دیگران و توجه به پیامدهای انسانی و بین‌نسلی تصمیم‌هاست؛ به بیان دیگر، علم ظرفیت شناخت و توانایی عمل را افزایش می‌دهد، عقل مسیر انتخاب را روشن می‌کند و خردمندی به این انتخاب‌ها جهت و معنا می‌بخشد.
پارادوکس علم و منازعه
یکی از تناقض‌های مهم تمدن معاصر آن است که هرچه توان علمی و فناورانه بشر افزایش یافته، امکان تخریب گسترده‌تر و سازمان‌یافته‌تر نیز فراهم شده است؛ فناوری‌هایی که می‌توانند در خدمت رفاه و آسایش انسان باشند، در صورت قرارگرفتن در چارچوب رقابت‌های قدرت‌محور، به ابزار تهدید، کنترل و جنگ تبدیل می‌شوند.
این تناقض نشان می‌دهد که پیشرفت علمی به‌خودی‌خود به معنای پیشرفت اخلاقی و اجتماعی نیست؛ حتی ممکن است توانایی فنی یک جامعه با ظرفیت آن برای مدیریت عقلانی تعارض‌ها، رعایت حقوق انسان‌ها و حفظ صلح تناسب نداشته باشد؛ از این رو، مسئله اصلی مخالفت با علم و فناوری نیست؛ بلکه نقد نوعی توسعه نامتوازن است که در آن، توانایی‌های فنی و مادی بشر سریع‌تر از ظرفیت‌های اخلاقی، اجتماعی و عقلانی او رشد می‌کنند.
سخن پایانی؛ داوری یک قرن تجربه بشری
اگر بخواهیم کارنامه علم و فرآورده‌های آن را در یکصد سال اخیر، از منظر صلح و توسعه ارزیابی کنیم، با تصویری دوگانه و در عین حال تأمل‌برانگیز مواجه می‌شویم.
از یک سو، پیشرفت‌های چشمگیر پزشکی، تولید واکسن‌ها و داروهای مؤثر، افزایش امید به زندگی، بهبود روش‌های تولید کشاورزی و صنعتی، گسترش ارتباطات و تسهیل همکاری‌های علمی، زندگی میلیون‌ها انسان را بهبود بخشیده و ظرفیت جوامع را برای مقابله با بسیاری از مشکلات افزایش داده است.
از سوی دیگر، همین قرن شاهد دو جنگ جهانی، تولید و استفاده از سلاح‌های شیمیایی و هسته‌ای، مسابقه تسلیحاتی، جنگ سرد، گسترش فناوری‌های نظامی و ابزارهای نظارت و کنترل، تخریب گسترده محیط‌زیست و تشدید برخی اشکال نابرابری بوده است.
به بیان دیگر، علم هم در خدمت درمان و نجات انسان قرار گرفته و هم در خدمت تولید ابزارهایی که توان نابودی او را در مقیاسی بی‌سابقه افزایش داده‌اند.
این تجربه تاریخی نشان می‌دهد که علم در افزایش قدرت و توانایی بشر، بسیار موفق‌تر از افزایش خرد جمعی او عمل کرده است؛ بشر توانسته است بر بسیاری از محدودیت‌های طبیعت غلبه کند، اما هنوز در مهار خودخواهی، سلطه‌طلبی، خشونت و منازعات قدرت با دشواری‌های جدی روبه‌روست.
بنابراین، نمی‌توان علم را به‌تنهایی خادم صلح یا خدمتگزار توسعه دانست؛ علم هنگامی در خدمت صلح و توسعه قرار می‌گیرد که در چارچوب عقلانیت، خردمندی، مسئولیت اخلاقی و عدالت اجتماعی به کار گرفته شود و دستاوردهای آن به جای انحصار و سلطه، در مسیر بهبود زندگی انسان‌ها و منافع عمومی قرار گیرد.
شاید مسئله اصلی جهان معاصر کمبود دانش و فناوری نباشد؛ بلکه فاصله میان آنچه بشر می‌داند و آنچه خردمندانه انجام می‌دهد، باشد. آینده صلح و توسعه، نه فقط به میزان پیشرفت علم، بلکه به میزان بلوغ عقلانی و اخلاقی انسان در استفاده از آن وابسته است.
علم می‌تواند قدرت بسازد؛ عقل باید راه را برای قدرت انتخاب کند و خرد باید مراقب باشد که این قدرت، علیه انسان و آینده او به کار گرفته نشود./
کارشناس ارشد مدیریت توسعه از دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
