به گزارش نقطه تسلیم، مساجد از ابتدای ظهور اسلام نقش موثری در پیشبرد و تعالی جامعه داشتهاند، به طوری که محور فعالیتهای فرهنگی، اجتماعی و مبارزاتی در دوران معاصر به ویژه برنامهریزی برای پیروزی انقلاب اسلامی مسجد بوده است.
پس از انقلاب اسلامی نیز مسجد در پشتیبانی از جبههها نقش موثری داشته است، به طوری که رهبر شهید از مسجد به عنوان هسته مقاومت فرهنگی یاد میکند؛ به همین بهانه به سراغ حجت الاسلام اوتارخانی رئیس سابق مرکز رسیدگی به امور مساجد قزوین و فعال فرهنگی مساجد رفتیم.
حجت الاسلام عباس اوتارخانی متولد سال ۱۳۵۵ در بوده است که اکنون امام جماعت مسجد صاحب الزمان (عج) است؛ وی در سال ۱۳۷۳ به حوزه علمیه وارد شد و در سال ۱۳۸۴ با دستان آیت الله بهجت ملبس به لباس روحانیت شده است.
فعالیتهای حجت الاسلام اوتارخانی شامل فعالیتهای فرهنگی و تربیتی، تبیینی و روشنگری، جهادی و خدمترسانی، دینی و مذهبی، ملی و مردمی و خدمات مشاورهای بوده است.
وی برای مسجد چشمانداز تدوین کرده که آن عبارت است از: “هدف ما در مسجد صاحب الزمان (عج) تحقق مسجد تراز اسلامی در قامت یک هسته مقاومت فرهنگی است؛ مسجدی که بتواند با تربیت نیروهای متعهد، کارآمد و انقلابی، در حل مسائل محله و جامعه نقشآفرینی کند و مردم را به معنای واقعی کلمه، صاحب مسجد بداند.” در ادامه متن گفت و گوی خبرنگار نقطه تسلیم را میخوانید:
نقطه تسلیم. درباره وضعیت جاری مدیریت مساجد و اثربخشی آن با توجه به مطالبات رهبر شهید در خصوص “مسجد به عنوان هسته مقاومت فرهنگی” توضیح بفرمایید
مسجد در اسلام یک نهاد چندبعدی و محور تجمیع فعالیتهای اجتماعی است که همه امور حول محور ذکر خدا و عبادت سازماندهی میشود، مسجد تنها مکان عبادت صرف نیست، بلکه پایگاهی برای کنشهای فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جامعه اسلامی است که در رأس این نهاد، امام جماعت به عنوان دینشناسی آگاه و مبلغی توانمند قرار دارد که مسئولیت دعوت مردم به مسجد و هدایت فعالیتهای آن را بر عهده دارد؛ بنابراین مدیریت مسجد از دو منظر قابل بررسی است:
بر اساس فرمایش رهبر شهید انقلاب، امام جماعت محور اصلی و مدیر طبیعی مسجد است، مدیریت او نه از نوع مدیریت اداری و دیوانسالارانه، بلکه “مدیریت بر قلوب” است؛ به این معنا که بتواند با ایجاد الفت و اعتماد، مردم را گرد هم آورد، اجماعسازی کند و برای تمام اقشار حاضر در مسجد، از کودک و نوجوان تا بزرگسال، نقش و مسئولیت تعریف نماید؛ چنین امام جماعتی باید فارغ از هر شغل دیگر، به صورت تماموقت در خدمت مسجد باشد و برای تربیت نسل جدید، وقت و انرژی کافی صرف کند.
در ابتدا باید توجه کنیم مسجد نهادی مردمی است و این مردمی بودن باید بطور کامل حفظ شود، نهادها و سازمانهای متولی مساجد (مانند سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان اوقاف، امور مساجد و سایر نهادهای مرتبط) وظیفه حمایت، پشتیبانی و تسهیلگری دارند، نه دخالت و تحمیل نظر؛ در یک سال گذشته جهت هم افزایی دستگاههای مختلف؛ قرارگاه مساجد با دبیری امور مساجد ایجاد شده است، مرکز امور مساجد که دبیری این قرارگاه را ایفا میکند، اگر مدیری فعال، باتجربه و پرکار داشته باشد که بتواند میان دیگر اعضای قرارگاه ارتباط برقرار کند، میتواند فرهنگ سازی مؤثری انجام داده، موانع و مشکلات کلان مساجد را برطرف سازد و نقش تسهیلگری واقعی خود را ایفا کند.
مسجد؛ هسته مقاومت فرهنگی یا نهادی گرفتار بروکراسی؟ گفتگو با حجت الاسلام عباس اوتارخانی
نقطه تسلیم. وضعیت جاری مدیریت مساجد و چالشهای پیش روی آن چیست؟
با کمال تأسف باید اذعان کرد که وضعیت موجود مدیریت مساجد با الگوی مطلوب و آرمانی که رهبر معظم شهید انقلاب تحت عنوان “مسجد به عنوان هسته مقاومت فرهنگی” ترسیم فرمودهاند، فاصله معناداری دارد و مهمترین چالشها و تفاوتهای وضع موجود با وضع مطلوب عبارتند از تقلیل کارکرد مسجد از چند بعدی به تک بعدی یا همان عبادی محوری صرف است، یعنی در مدیریت جاری، مسجد غالباً به پایگاهی صرفاً برای اقامه نماز جماعت و برگزاری مراسم مذهبی خاص مانند ایام سوگواری و جشنهای محدود تبدیل شده و این در حالی است که هسته مقاومت فرهنگی نیازمند مسجدی پویا، تأثیرگذار و فعال در تمام عرصههای زندگی اجتماعی است.
در حوزه کارکردهای تربیتی برای کودکان، نوجوانان و جوانان، کارکردهای رسانهای با محوریت جهاد تبیین و روشنگری، کارکردهای محرومیتزدایی شامل اقتصاد مقاومتی و کمکهای مؤمنانه و کارکردهای سیاسی به منظور آگاهسازی و بصیرتافزایی در مدیریت فعلی بسیار کمرنگ و یا حتی تعطیل شده است.
موضوع دیگر ضعف در مدیریت و محوریت امام جماعت است، هرچند در تئوری، امام جماعت، محور مسجد است، اما در عمل امروزه با چالشهای جدی مواجهیم که مهمترین آن عدم حضور تمام وقت امام جماعت است، یعنی بسیاری از ائمه جماعت به دلیل اشتغال به مشاغل دیگر یا تعدد مساجد تحت پوشش، فرصت کافی برای حضور مستمر و ارتباط چهرهبهچهره با نسل جوان و خانوادهها را ندارند.
چالش دیگر ضعف در مهارتهای تشکیلاتی و اجتماعی است، به عبارت دیگر گاه امام جماعت صرفا به عنوان یک روحانی نمازگزار دیده میشود، نه یک مدیر فرهنگی راهبردی که توانایی تشکیلات سازی، شبکهسازی و جذب حداکثری مردم را داشته باشد.
فقدان برنامه راهبردی نیز از دیگر موضوعات مهم است و فعالیت مسجد غالبا روزمره و مناسبت محور بوده و مبتنی بر یک برنامه بلندمدت برای جذب، تربیت و پرورش نیروی انسانی متعهد و انقلابی که همان هدف هسته مقاومت است، تداوم ندارد.
تعدد متولیان امور مساجد و عدم هماهنگی میان آنها، باعث سردرگمی و کاهش بهرهوری شده است؛ به جای ایفای نقش تسهیلگری و حمایتی، گاهی شاهد دخالتهای نابجا یا تحمیل برنامههای از پیش تعیین شده بدون در نظر گرفتن نیازهای بومی هر مسجد هستیم.
در مدیریت مطلوب، مسجد باید «مسجد مردم» باشد و مردم خود را صاحب آن بدانند؛ اما در وضع موجود گاهی شاهدیم به دلیل مدیریت بخشنامهای و تمرکزگرا، مساجد به نهادی دولتی و اداری شبیه شده و مردم نقش چندانی در تصمیمگیریها و اداره آن ندارند؛ یا فرد یا افرادی بطور تام و تمام مدیریت مسجد را بدست گرفتهاند و مانع از ورود مردم در عرصههای مختلف آن هستند و این مسئلهها باعث کاهش احساس تعلق و در نتیجه کاهش مشارکت مردمی میشود.
مساجد به نهادی دولتی و اداری شبیه شده و مردم نقش چندانی در تصمیمگیریها و اداره آن ندارند.
از منظر اینجانب، امام جماعت باید به صورت تماموقت در خدمت مسجد باشد و از هرگونه اشتغال موازی که مانع رسیدگی همه جانبه به امور مسجد میشود، پرهیز کند؛ چون مهمترین رسالت امام جماعت، ساختن نیروی انسانی متعهد و مذهبی است و مسجد زمانی میتواند در جامعه تأثیرگذار باشد که نیروهای توانمند، باورمند و انقلابی تربیت کند.
نقطه تسلیم. در مورد ضرورت وجود چارچوب نظارت مالی بر درآمدها و هزینههای مساجد و راهکارهای تحقق آن توضیح بفرمایید
یکی از مسائل مهم و حیاتی در باب مسجد، تامین مسائل مالی آن است؛ از آنجا که مسجد یک نهاد کاملا مردمی و برخاسته از متن جامعه است، عمده هزینههای آن نیز لزوما باید به صورت مردمی تأمین شود.
این مردمی بودن سرمایهای ارزشمند برای مسجد محسوب میشود، اما در عین حال میتواند زمینهساز برخی بدبینیها، سوءتفاهمها و حتی سوءظنها نسبت به نحوه هزینه کرد وجوهات مردمی گردد. به همین جهت و به منظور جلوگیری از این آسیبها و نیز صیانت از آبرو و حیثیت ارکان مساجد اعم از امام جماعت، هیئت امنا و خادمان، وجود شفافیت کامل در مسائل مالی مسجد یک ضرورت انکارناپذیر است.
شفافیت مالی نه تنها اعتماد مردم را جلب میکند، بلکه زمینه را برای مشارکت گستردهتر آنان فراهم میسازد و به این منظور راهکارهایی برای نظارت و شفافیت مالی در مساجد پیشنهاد میگردد که نخستین مورد ایجاد حساب حقوقی مستقل برای مساجد است، به طوری که مهمترین گام برای تحقق شفافیت، ایجاد یک حساب حقوقی رسمی به نام مسجد است و این حساب باید با صاحب امضایی مشترک متشکل از امام جماعت به عنوان مدیر طبیعی مسجد و ۲ نفر از معتمدان و امنای مسجد مدیریت شود؛ این سازوکار باعث میشود هرگونه ورود و خروج وجه با اطلاع و نظارت جمعی صورت گیرد.
موضوع دیگر پرهیز از حسابهای فرعی و شخصی است؛ باید مساجد را از هرگونه واریز و انتقال وجوه مرتبط با مسجد به حسابهای شخصی یا فرعی برحذر داشت و تجمیع تمامی منابع مالی در یک حساب واحد حقوقی، امکان ردیابی و شفافسازی را فراهم میکند.
متاسفانه امروز برای باز کردن این حساب حقوقی، مشکلات متعددی پیش روی مساجد وجود دارد و فرآیندهای اداری پیچیده و زمانبر، عدم همکاری کافی برخی بانکها و از آنجا که کمکهای مردمی غالبا به صورت الکترونیک و انتقال از کارت بانکی صورت میگیرد، دریافت دستگاه پوز برای مساجد نیز بسیار دشوار شده و موانع متعددی در این مسیر وجود دارد.
مسئله دیگری که در این زمینه حائز اهمیت است، بحث حمایتهای مالی دستگاههای بالادستی از مساجد میباشد. متأسفانه این حمایتها یا بسیار اندک و ناچیز است، یا کاملاً غیرشفاف صورت میگیرد.
در وضعیت موجود، هیچ سامانه مشخص و شفافی وجود ندارد که مساجد بتوانند بر اساس آن بدانند در چه شرایطی و به چه میزانی میتوانند از حمایتهای دولتی و حاکمیتی بهرهمند شوند؛ این عدم شفافیت باعث شده که گاهی اوقات از یک مسجد به صورت بسیار جدی و گسترده حمایت مالی صورت بگیرد و در مقابل، بسیاری از مساجد دیگر از کمترین حمایتها نیز محروم بمانند به طوری که ملاکهای حمایت برای مسئولان مساجد نامشخص و مبهم باشد.
این تبعیضها و عدم شفافیت، امروز موجب گلایههای فراوان و به جای بسیاری از مساجد شده است؛ به تعبیر دیگر، رفیقبازیها و باندبازیها در همه جا زشت و زننده است، اما آنجا که پای این مسائل به مساجد و بیتالمال مسلمین باز میشود، زشتی و قبح آن چندین برابر خواهد شد.
به طور قطع، نهادهای متولی مانند سازمان تبلیغات اسلامی و مراکز رسیدگی به امور مساجد در صیانت از بیتالمال و جلوگیری از این تبعیضها مسئولیت سنگینی بر عهده دارند و آنها باید با جدیت تمام برای ایجاد سازوکارهای شفاف و عادلانه تلاش کنند./
پژوهشگر حوزه مدیریت و کارآفرینی، خبرنگار
