به گزارش پایگاه خبری تحلیلی نقطه تسلیم، در چهل و هشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو که از ۱۹ تا ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶ (۲۸ تیر تا ۷ مرداد ۱۴۰۵) در شهر بوسان کره جنوبی در حال برگزاری است، پرونده «قلعه الموت و استحکامات وابسته» روز یکشنبه چهارم مردادماه به عنوان سیامین اثر ملموس فرهنگی ایران در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید.
این پرونده که حاصل بیش از ۲ دهه پژوهش و مستندسازی است، شامل هفت قلعه و استحکامات تاریخی است که این مجموعه دفاعی که در درههای شرقی و غربی الموت و دامنههای جنوبی البرز واقع شدهاند.
با این حال، ثبت جهانی این مجموعه تاریخی، پرسشهای جدیدی را درباره امنیت آن در برابر حملات نظامی احتمالی مطرح کرده است؛ این پرسش به ویژه پس از آنکه در جریان حملات پیشین (جنگ ۴۰ روزه) آمریکا و اسراییل، شایعاتی در فضای مجازی درباره احتمال هدف قرار گرفتن منطقه الموت منتشر شد، اهمیت دوچندانی دارد، چراکه ترامپ در همین چند روز گذشته حمله به کوه کولنگ در نزدیکی اصفهان را از برنامههای نظامی خود عنوان کرده بود و الان باید از خودمان بپرسیم که آیا اقدام یونسکو بر علیه تصمیمات ترامپ عمل خواهد کرد یا نه؟!
بازخوانی شایعات و ماجرای الموت چه بود؟
شایعاتی که پیشتر در فضای مجازی درباره احتمال هدف قرار گرفتن الموت منتشر شده بود، جای تامل داشت، دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، پیشتر در شبکه اجتماعی تروث سوشال از حمله به سه سایت هستهای ایران از جمله فردو، نطنز و اصفهان خبر داده بود؛ در همین راستا برخی از عوامل ضد انقلاب ادعا کرده بود که اورانیوم غنی شده ایران در کوههای الموت به ویژه قطعه الموت جانمایی شده است.
در همین راستا، شخصی به هویت امیر مقدم در شبکه اجتماعی ایکس با انتشار بخشی از مصاحبهای تاریخی مرحوم هاشمی رفسنجانی، به ابعاد دیگری از این موضوع اشاره کرده بود؛ در آن مصاحبه منتشر شده، هاشمی از ساخت جادهای به غیر مکان حسن صباح در الموت قزوین در زمان دولت خود سخن گفته که به فضایی در کوهستان منتهی میشد و قابلیت محافظت با چند فروند ضدهوایی را دارد و همچنین از برنامهریزی برای ساخت تاسیسات آب سنگین در الموت و حفر تونل در دل کوه برای مصون ماندن از حملات خبر داده است.
عدهای در همان زمان با بازتاب مجدد اظهارات مرحوم رفسنجانی مدعی شدند که این مکان همان قلعه الموت است! و منطقه الموت حداقل از سه دهه پیش در محاسبات راهبردی مرتبط با برنامه هستهای ایران جایگاه داشته است.
مقدم همچنین به اظهارات هاشمی درباره پرداخت ۶۰ میلیون دلار به چین برای تاسیسات اصفهان و تلاش برای دیدار با عبدالقدیرخان در سفر به پاکستان در سال ۱۳۶۱ اشاره کرده که نشان دهنده عزم دولت وقت برای دستیابی به عوامل بازدارنده همانند «سلاح هستهای» بوده است.
حمایت حقوقی یونسکو چیست؟
بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در هنگام مخاصمات مسلحانه و پروتکلهای الحاقی آن به کنوانسیونهای ژنو، حمله عمدی به اماکن تحت حمایت یونسکو میتواند جنایت جنگی محسوب شود؛ ماده ۵۳ پروتکل الحاقی اول ژنو صراحتا هرگونه اقدام خصمانه علیه بناهای تاریخی، آثار هنری یا مکانهای عبادی که میراث فرهنگی یا معنوی ملتها را تشکیل میدهند، ممنوع اعلام کرده است.
کریستا پیکات، مدیر یونسکو در امور فرهنگ و شرایط اضطراری، تاکید کرده که فهرست میراث جهانی یا مناطقی که تحت حمایت ویژه قرار دارند، بالاترین سطح مصونیت را فراهم میکنند و هدفگیری عمدی آنها میتواند جنایت جنگی باشد.
تجربه اماکن تاریخی دیگر در منطقه نشان داده که ثبت در فهرست یونسکو لزوما به معنای مصونیت کامل در برابر حملات نظامی نیست، چون کاخ گلستان تهران که خود یکی از آثار ثبت شده ایران در یونسکو است، در جریان حملات اخیر بر اثر موج انفجار و آوار در منطقه حائل آن آسیب دید و یونسکو در آن زمان نگرانی خود را ابراز و بر تعهدات مندرج در کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه تاکید کرد.
مثال دیگر، قلعه بوفورت در جنوب لبنان است که با وجود قرار گرفتن در فهرست موقت یونسکو و حتی دریافت حمایت پیشرفته، به دلیل استفادههای نظامی مکرر از آن بارها هدف حملات قرار گرفت.
تغییر معادله یا تغییر نگاه؟
ثبت جهانی قلعه الموت در یونسکو، بیتردید وزن حقوقی و بینالمللی این اثر تاریخی را افزایش داده و هرگونه حمله عمدی به آن را در معرض اتهام جنایت جنگی قرار میدهد؛ با این حال، این حمایت حقوقی در عمل با چالشهایی مواجه است:
۱. خسارت غیرمستقیم: حتی در صورت عدم هدفگیری مستقیم، حملات به اهداف مجاور میتواند مانند آنچه برای کاخ گلستان رخ داد، به این اثر تاریخی آسیب برساند.
۲. اراده سیاسی: اجرای قوانین بینالمللی در نهایت به اراده و پایبندی دولتها به این قوانین بستگی دارد و تجربه نشان داده که در شرایط تنشهای نظامی، گاه این قوانین نادیده گرفته میشوند.
۳. ماهیت دوگانه قلعه: الموت که خود برای اهداف دفاعی و نظامی ساخته شده، همواره در تعارضی ذاتی میان کارکرد تاریخی و شرایط کنونی قرار دارد.
در نهایت، آنچه ثبت جهانی الموت را از یک اقدام نمادین به یک دستاورد عملی تبدیل میکند، نه تنها نامنویسی در فهرست یونسکو، بلکه تداوم رویکرد غیرنظامی نسبت به این میراث ارزشمند و پرهیز از هرگونه حملات نظامی دشمن به آن است.
قلعههای الموت اکنون به عنوان سیامین میراث جهانی ایران، در کنار تخت جمشید، میدان نقش جهان و کاخ گلستان، نه فقط یک قلعه تاریخی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی به شمار میرود که حفظ آن وظیفهای فراتر از مرزها و اهداف سیاسی است./
دانش آموخته علوم سیاسی، خبرنگار حوزه اجتماعی و فرهنگی
