به گزارش نقطه تسلیم، موضوع عفاف و حجاب و به طور ویژه پوشش زنان در جامعه اسلامی؛ بحثی است که برخی آن را فردی میدانند و برخی آن را اجتماعی و در حیطه وظایف حکومت اسلامی قلمداد میکنند، در سیره نبوی و علوی به موارد متعددی برخورد میکنیم که در اعلامیهها و بیانات رسمی و حکومتی، پدیده بدپوششی مورد تقبیح و مذمت قرار گرفته و در مواردی از عمال حکومتی خواسته شده که با این امر مقابله نمایند که در یاددداشت به طور مختصر به چند مورد اشارتی میرود.
پیامبر اکرم (ص)
هنگامی که عمروبن حزم را به عنوان والی نجران در یمن منصوب کرد، شرح وظایفی برای او نگاشت، حضرت در بخشی از این آییننامه کاری، او را مسئول پاکدامنی و حجاب مردم میداند و از او میخواهد به اقدامات عملی در این زمینه همت گمارد: «عهد من محمد النبى رسولالله (ص) لعمرو بن حزم حین بعثه الى الیمن، أمره بتقوى الله فى أمره کلّه… و ینهى الناس أن یصلّى أحد فى ثوب واحد صغیر، الا أن یکون ثوبا یثنى طرفیه على عاتقیه، و ینهى الناس أن یحتبى أحد فى ثوب واحد یفضى بفرجه الى السماء. و ینهى أن یعقص أحد شعر رأسه فى قفاه/ اینکه مردم را از نماز خواندن در یک لباس کوچک نهى کند مگر اینکه پوششى باشد که بتواند دو طرف آن را به دو شانه خود گره بزند؛ و مردم را از اینکه لباس کوچکى بپوشند که عورتشان آشکار شود باز دارد و از اینکه کسى موهایش را پشت سرش انباشته کند، نهى کند» (1)
این فرمایش که در واقع وظایف حکومت را نیز بازگو می کند، با صراحت، گسترش حجاب و عفاف و برخورد با پدیده بدپوششی را از کارویژههای حکومت میداند.
از جابربن عبدالله انصاری نقل شده است که پیامبر اکرم (ص) از توقف زنان در مسیر رفت و آمد و اینکه زنان هنگام بیرون آمدن از خانه لباس شهرت بپوشند، نهی میکرد، همچنین زنان را از آنچه سبب ایجاد زینت در صدایشان (ناز و کرشمه) میشود و نیز از بلندکردن صدایشان در غیر ضرورت نهی فرموده است.
همانا رسول خدا (ص) نهی میفرمود از اینکه زن از وسط خیابان و یا کوچه راه برود و میفرمود: زنان سهمی در وسط جاده ندارند؛ ایشان نهی میکرد از اینکه زن هنگام خارج شدن از منزل، لباسی بپوشد که مشهور و انگشتنما باشد و یا خود را تزیین به زیورآلاتی نماید که موقع راه رفتن سر و صدای آنها شنیده شود (و باعث جلب توجه مردان نامحرم گردد)؛ حضرت لعنت میکرد زنانی را که خود را (از لحاظ پوشش و رفتار) شبیه مردان میکنند و یا مردانی را که خود را شبیه زنان می نمایند.
پیامبر اکرم (ص) نهی میکرد از اینکه زنان بدون ضرورت در میان نامحرمان حرف بزنند، و یا در غیر خانههای خودشان شب را بخوابند؛ ایشان نهی می کرد از اینکه مردان نامحرم بر آنان سلام کنند. (2)
این روایت پیرامون حضور زنان در اجتماع از جهت پوشش و شیوه گفتوگوی اجتماعی آنان وارد شده است، بنابراین از روایت میتوان این مطلب را برداشت نمود که حکومت و دستگاههای حکومتی میتوانند در صورت عدم رعایت پوشش در محافل اجتماعی توسط زنان با ایشان برخورد نموده و مانع از حضور زنان بدحجاب در جامعه شود.
نقل شده است: هنگامی که رسول خدا (ص) نماز جماعت را تمام میکرد، هنگام خارج شدن از مسجد، قدری درنگ میکرد تا زنان خارج شوند: «حمزة بن أبی اُسید الأنصاری عن أب أنَّه سَمِعَ رَسولَ الله (ص) یَقولُ و هُوَ خارِجٌ مِنَ المَسجِدِ، فَاختَلَطَ الرِّجالُ مَعَ النِّساءِ فِی الطَّریقِ، فَقالَ رَسولُاللهِ (ص) لِلنِّساءِ: اِستَأخِرنَ؛ فَإِنَّهُ لَیسَ لَکُنَّ أن تَحقُقنَ الطَّریقَ، عَلَیکُنَّ بِحافّاتِ الطَّریقِ.» (3)
همچنین آن حضرت به زنان دستور داده بود هنگامی که زنان در مسجد حضور مییابند، عطر و بوی خوش بکار نبرند: «إذا شَهِدَتْ اِحداکُنَّ الْمَسْجِدَ فلا تَمَسَّ طیّبا» (ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغه/ج۱۹/ص۳۴۷)؛ حضور زنان در مسجد تابع حضور آنان در اجتماع است، بنابراین پیامبر اکرم (ص) در این روایت به نوعی در مقام بیان کیفیت حضور زنان در اجتماعات و مواردی که باید از جانب آنها رعایت شود، میباشد.
در حدیت دیگری آمده است که رسول خدا (ص) به دختر گرامی خود دستور داد تا از اضافه ملحفه، سرش را بپوشاند؛ در این روایت کیفیت پوشش توسط پیامبر خطاب به دختر گرامی شان بیان شده است، با تنقیح مناط میتوان این روایت را علتی بر لزوم پوشاندن سر، توسط زنان در حضورهای اجتماعی و در برابر نامحرمان دانست، بنابراین حکومت میتواند در راستای برنامهریزی جهت پوشش زنان از اینگونه روایات به عنوان راهبرد استفاده نماید.
چنانچه در روایات دیگری که در ذیل بدانها اشاره خواهد شد، نیز به بحث کیفیت ظاهرشدن زنان در محیطهای اجتماعی پرداخته شده است و هر کدام از این روایات میتواند مبنایی برای ایجاد قوانینی در مورد مسئله پوشش، حجاب و یا مقابله حکومت با پدیده بدپوششی قرار بگیرد. (4)
امام صادق(ع)
این امام همام به نقل از رسول خدا (ص) میفرماید: زنان نباید در جامعه از وسط جاده، خیابان و یا کوچه عبور کنند و راه بروند، بلکه باید همیشه از دو طرف آن، یعنی از کنارههای آن راه روند: «هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیعَبْدِاللَّهِ(ع) قَالَ قَالَ رَسُولُاللَّهِ(ص) لَیْسَ لِلنِّسَاءِ مِنْ سَرَاةِ الطَّرِیقِ وَ لَکِنْ جَنْبَیْهِ یَعْنِی وَسَطَهُ» (5) ، این روایت صراحتاً جنبه اجتماعی و حکومتی داشته و در آن به کیفیت حضور زنان در خیابان اشاره شده است.
این روایت از یکسو اشاره میکند، رفت و آمد زنان در معابر عمومی موجب جلب توجه مردان نامحرم میشود و شاید منجر به اعمال نامطلوب و منفی شود و از سوی دیگر نباید مانع از رفت و آمد زنان شد و آنان را در خانه حبس نمود؛ پس اگر به هنگام رفت و آمد از کنار کوچه و خیابان عبور کنند تا کمتر مورد توجه واقع شوند؛ مناسبتر است.
بر این اساس، اگر زنی بدون حجاب یا با حجاب نامناسب شرعی بخواهد در انظار عمومی رفت و آمد نماید، به شدت مورد نهی واقع میشود؛ زیرا در چنین حالتی جلب توجه بیشتری پیش میآید؛ از اینرو، بیحجابی زنان در حکومت اسلامی مورد نهی موکد است.
امام جعفر صادق (ع) میفرمایند: از جمله پیمانهایی که رسولخدا (ص) از زنان امت خود گرفته این است که چادرهای خود را در بین ساق پا و پشت خود جمع نکنند (و بر بدن نچسبانند)، و با مردان نامحرم در محل خلوتی ننشینند: «مِسْمَعٍ أَبِی سَیَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللهِ (ع) قَالَ: فِیمَا أَخَذَ رَسُولُاللَّهِ (ص) مِنَ الْبَیْعَهًْ عَلَى النِّسَاءِ أَنْ لَا یَحْتَبِینَ وَ لَا یَقْعُدْنَ مَعَ الرِّجَالِ فِی الْخَلَاءِ.» (6)
قرار گرفتن چنین مفاد و الزاماتی در یک پدیده سیاسی و اجتماعی (بیعت) بیانگر الزام از جایگاه حقوقی و حکومتی است.
امیرالمومنین علی (ع)
امام جعفر صادق (ع) به نقل از امیرالمؤمنین علی (ع) کیفیت حضور زنان در یکی از مکانهای عمومی یعنی بازار را تعیین میفرماید، که این حکم را میتوان با تنقیح مناط در دیگر مکانهای عمومی نیز جاری ساخت: «عَنْ أَبِیعَبْدِ اللهِ (ع) قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ(ع)یَا أَهْلَ الْعِرَاقِ نُبِّئْتُ أَنَّ نِسَاءَکُمْ یُدَافِعْنَ الرِّجَالَ فِی الطَّرِیقِ أَ مَا تَسْتَحْیُونَ. (7)
در حدیث دیگری از حضرت نقل است که «أَنَّ أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ (ع) قَالَ: أَ مَا تَسْتَحْیُونَ وَ لَا تَغَارُونَ نِسَاءَکُمْ یَخْرُجْنَ إِلَى الْأَسْوَاقِ وَ یُزَاحِمْنَ الْعُلُوج»؛ آیا شرم نمیکنید و به غیرت نمیآیید، که زنان شما راهی بازارها و مغازهها میشوند و با افراد بیدین برخورد میکنند. (8)
سیاق خطاب حضرت نشان میدهد که از جایگاه حکومت، چنین سرزنشی را متوجه سهلانگاری عراقیان کرده است و نه امر به معروف و نهی از منکر شخصی؛ خطاب کلی به عراقیان و گزارشدادن به حضرت گویای این نکته است.
وقتی حضرت در حالی که حاکم است، آن هم با این لحن، خطابی را متوجه جامعه میکند، اصل این است که از موضع حاکمیت است و نه صرف بیان حکم شرعی یا وظیفه شخصی امر به معروف و نهی از منکر، همانند هر فرد دیگر.
دیگر اینکه مقصود روایت این نیست که چرا زنان اهل عراق به رفت و آمد در خیابان و بازار مبادرت میکنند؛ بلکه مقصود سرزنش اهل عراق از نحوه رفت و آمد زنان است./
پانویس:
