به گزارش نقطه تسلیم، در قرن بیستویکم از داده بهعنوان نفت جدید یاد میشود؛ اما برخلاف نفت، ارزش آن با مصرف کاهش نمییابد، بلکه با اشتراکگذاری هدفمند و هوشمندانه چند برابر میگردد.
کشاورزی، که امنیت غذایی، معیشت میلیونها خانوار و پایداری اکولوژیکی را تأمین میکند، یکی از حوزههایی است که بیشترین پتانسیل و همزمان بیشترین نیاز را به بهرهگیری نظاممند از داده دارد.
حکمرانی دادهمبنا (Data-centric Governance) به معنای ایجاد چارچوبهای نهادی، فنی، حقوقی و فرهنگی است که دادهها را بهصورت امن، منصفانه، باکیفیت و قابلاعتماد در خدمت تصمیمگیری، سیاستگذاری و عملیات روزمره قرار دهد.
در کشاورزی، این رویکرد از مدیریت سنتی “تجربهمحور” و “منبعمحور” به سمت مدیریت “دانشمحور” و “پیشبینیمحور”حرکت میکند.
مثالهایی از تجارب موفق در جهان
۱. هند – پلتفرم Digital Agriculture Mission و Unified Farmer Service Interface (UFSI)
از سال ۲۰۲۱، دولت هند با راهاندازی «پلتفرم کشاورزی دیجیتال» و بهویژه لایه دسترسی یکپارچه (UFS) اقدام به ایجاد یک اکوسیستم داده مشترک کرد.
بیش از ۱۳۰ میلیون کشاورز از طریق اپلیکیشنهای متصل به این پلتفرم به هشدارهای هواشناسی دقیق، قیمتهای واقعی بازار، توصیه کودی شخصیسازیشده و نقشه سلامت خاک دسترسی یافتند؛ نتیجه آن شد که در ایالتهای پیشرو (مانند آندرا پرادش و تلانگانا) بین ۱۵ تا ۳۵ درصد کاهش مصرف کود شیمیایی و ۹ تا ۲۲ درصد افزایش بهرهوری گزارش شده است.
۲. استرالیا – DataFarm و National Farmers’ Federation
پلتفرم DataFarm با مشارکت بخش خصوصی و انجمن کشاورزان، دادههای مزرعه (خاک، رطوبت، عملکرد محصول) را بهصورت ناشناس جمعآوری و به کشاورزان امکان مقایسه بنچمارک منطقهای میدهد.
این سیستم با رعایت اصل مالکیت داده توسط کشاورز (farmer owns the data) و استفاده از استانداردهای API باز، اعتماد ایجاد کرده و امروزه بیش از ۴۰ درصد مزارع بزرگ غلات کشور به آن متصل هستند که صرفهجویی متوسط سالانه بین ۸۵ تا ۱۴۰ دلار به ازای هر هکتار گزارش شده است.
۳. هلند – precision agriculture و Wageningen Sharing Data Ecosystem
هلند با داشتن یکی از پیشرفتهترین نظامهای کشاورزی جهان، از دهه ۲۰۱۰ بر حکمرانی داده متمرکز شد.
در پروژه «Field Robotics» و پلتفرم مشترک «AgriConnect»، دادههای حسگرهای خاک، پهپاد و ایستگاههای هواشناسی محلی در یک فضای داده امن (data space) به اشتراک گذاشته میشود. نتیجه ملموس آن که کاهش ۲۰ تا ۴۰ درصدی مصرف آب و نیتروژن در گلخانهها و مزارع روباز همراه با حفظ یا افزایش عملکرد محصول همراه بود.
۴. برزیل – پلتفرم CAR + Agro ideal
سیستم ثبت محیطی روستایی (CAR) که ابتدا برای کنترل جنگلزدایی طراحی شد، به تدریج به پایگاه داده کشاورزی یکپارچه تبدیل گردید.
ترکیب دادههای CAR با تصاویر ماهوارهای و هوش مصنوعی، امکان صدور اعتبار سبز (green bonds) برای کشاورزانی که شیوههای پایدار را رعایت میکنند فراهم آورد و دسترسی به تسهیلات بانکی ارزانتر را برای آنها تا ۳۰ درصد افزایش داد.
جمعبندی و بیان ضرورت برقراری حکمرانی دادهمبنا در کشاورزی ایران
کشور ما با چالشهای چندلایهای روبهروست: کمبود و نامنظم بودن توزیع آب، تغییرات اقلیمی شدید، کوچکبودن میانگین سطح مزارع، پراکندگی اطلاعات، ضعف اعتماد میان فعالان بخش و تحریمهایی که دسترسی به برخی فناوریها را محدود کرده است.
در چنین شرایطی، ادامه رویکرد سنتی و جزیرهای به دادهها، نهتنها فرصتهای بزرگ صرفهجویی و افزایش بهرهوری را از دست میدهد، بلکه خطر تشدید نابرابری، اتلاف منابع و ناامنی غذایی را به همراه دارد.
حکمرانی دادهمبنا میتواند بهعنوان یک زیرساخت راهبردی ملی عمل کند و مزایای زیر را محقق سازد:
۱ – تصمیمگیری مبتنی بر شواهد در سطح وزارت جهاد کشاورزی، سازمان برنامه و بودجه و شورای عالی آب
۲ – توانمندسازی کشاورزان خرد از طریق دسترسی عادلانه به توصیههای دقیق و بازارهای شفاف
۳ – کاهش شدید ضایعات پس از برداشت با پیشبینی و مدیریت زنجیره تأمین دادهمحور
۴ – جذب سرمایهگذاری خصوصی در بخش کشاورزی هوشمند با ایجاد اعتماد و شفافیت دادهای
۵ – امکان مشارکت مؤثر در بازارهای بینالمللی محصولات کشاورزی با گواهیهای مبتنی بر داده (مانند ردپای کربن، ردپای آب)
پیشنهاد عملی اولیه:
تدوین «چارچوب ملی حکمرانی داده کشاورزی»، تعریف نقش مالکیت و دسترسی به دادههای تولیدشده توسط کشاورزان، ایجاد یک «فضای داده کشاورزی ملی» (Agricultural Data Space) با رعایت استانداردهای بینالمللی (GAIA-X، IDSA، DSSC) و اولویتبندی چند پروژه پیشران (نمونه: یکپارچهسازی دادههای شبکه ایستگاههای هواشناسی کشاورزی + تصاویر سنجش از دور + آمار بیمه محصولات) است.
آینده کشاورزی ایران نه در زمین بیشتر، بلکه در «داده بهتر و حکمرانی هوشمندتر آن» رقم خواهد خورد. تأخیر در ایجاد این زیرساخت، هزینهای بسیار سنگینتر از سرمایهگذاری اولیه خواهد داشت./
