به گزارش نقطه تسلیم، با توجه به گزارشهای جهانی، بیش از ۹۰ درصد نوجوانان و ۵۰ درصد کودکان زیر ۱۲ سال در ایران از اینترنت و فضای مجازی استفاده میکنند، این آمار نشان دهنده این مورد است که فضای مجازی جزء جدانشدنی از زندگی همه ما شده است.
در کنار مزایایی همچون برقراری ارتباط و دسترسی آسان و سریع به اطلاعات، معایب قابل توجهی دارد که این معایب میتواند بر سلامت روان، روابط اجتماعی و حتی سبک زندگی ما تأثیر بگذارد، از این رو ترویج سواد رسانه در جامعه ضرورت دارد.
لازم به ذکر است که سواد رسانهای تنها به معنی استفاده از ابزارهای دیجیتال نیست، بلکه به معنی توانایی تفکر انتقادی در مواجهه با محتوای آنلاین است، این مهارت به ما کمک میکند تا در برابر اطلاعات نادرست و خطرات آن، قدرت تمیز و انتخابی آگاهانه داشته باشیم.
از جمله تاثیرات نامطلوب آن میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
تاثیرات روانشناختی
حدود ۴۰ درصد نوجوانان که به صورت مفرط از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند، علائم اضطراب، افسردگی و کاهش عزت نفس را نشان میدهند، پدیدهای به نام “مقایسه اجتماعی” که در آن کاربران زندگی خود را با لحظات “هایلایتشده” و ایدهآل دیگران مقایسه میکنند میتواند منجر به کاهش اعتماد به نفس، حس ناکافی بودن، اضطراب و افسردگی شود که این آمار در بین دختران نوجوان به دلیل مقایسه زیبایی و سبک زندگی، بالاتر است.
همچنین، “فومو” (FOMO – Fear of Missing Out) یا ترس از دست دادن، یکی دیگر از پیامدهای استفاده زیاد از این برنامهها است که فرد دائماً نگران است که در نبودش اتفاقات مهمی در حال رخ دادن است و این حس، استرس و وابستگی او را به فضای مجازی افزایش میدهد.
کاهش کیفیت تعاملات اجتماعی
در حالی که شبکههای مجازی به نظر میرسد ارتباطات را تقویت میکنند، در واقع میتوانند باعث تضعیف روابط واقعی شوند؛ تمرکز بر تعاملات آنلاین، زمان و انرژی ما را برای ارتباطات عمیق و چهره به چهره با خانواده و دوستان کاهش میدهد؛ این امر به مرور ی تواند به انزوا و تنهایی منجر شود.
اعتیاد به شبکههای مجازی
جدیترین خطر شبکههای اجتماعی، اعتیاد به آنها است، سیستم طراحی این برنامهها به شیوهای است که با ترشح دوپامین (هورمون لذت)، کاربران را به استفاده بیشتر تشویق میکنند.
اعتیاد به فضای مجازی میتواند منجر به کاهش تمرکز، افت تحصیلی یا شغلی، و اختلال در خواب شود، فرد معتاد، ساعتهای زیادی را صرف چرخیدن بیهدف میکند و از فعالیتهای سازنده و مفید باز میماند.
حریم خصوصی و امنیت
کاربران با به اشتراک گذاشتن اطلاعات شخصی، خود را در معرض نقض حریم خصوصی و خطرات امنیتی قرار میدهند، اطلاعاتی مانند موقعیت مکانی، تصاویر شخصی و تاریخ تولد میتواند مورد سوءاستفاده افراد سودجو قرار گیرد.
علاوه بر این، انتشار اخبار جعلی و اطلاعات نادرست در شبکههای اجتماعی بسیار شایع است، کاربران به دلیل نبود سیستمهای راستیآزمایی دقیق، به راحتی تحت تأثیر این اطلاعات غلط قرار میگیرند و ممکن است تصمیمات اشتباهی بر اساس آنها بگیرند.
اما چطور می توانیم خود را از این معایب دور نماییم؟ راهکارهای مختلفی وجود دارد که می توان به موارد زیر اشاره نمود:
آموزش مهارتهای تفکر انتقادی
“اصل ارزیابی سهگانه”: این اصل در کتاب “مدرسه در عصر دیجیتال” مطرح شده، که به دانشآموزان میآموزد که هر محتوایی را از سه منظر منبع (اعتبار آن)، هدف (محتوا چه هدفی را دنبال میکند) و پیامد (آثار مثبت و منفی محتوا) بررسی کنند و با استفاده از موتورهای جستجو و ابزارهای واقعیتسنجی، صحت اخبار و اطلاعات را بررسی کنند.
همچنین به جای ممنوع کردن، باید به کودکان و نوجوانان تفکر انتقادی را آموخت به طوری که قبل از پذیرش هر محتوایی را با دقت بررسی کنند.
تعیین قوانین توافقی
والدین و فرزندان باید با توافق، مدت زمان مشخصی برای استفاده از فضای مجازی تعیین کنند، این قوانین باید به گونهای باشد که ضمن ایجاد محدودیتهای لازم، فضای گفتوگو و اعتماد را در خانواده حفظ نماید.
ترویج ارتباطات سالم و فعالیتهای جایگزین
با توجه به گزارش سازمان بهداشت جهانی، کاهش زمان استفاده از صفحهنمایش به حداکثر ۲ ساعت در روز برای نوجوانان، ریسک مشکلات حوزه سلامت روان را به شدت کاهش میدهد.
همچنین افزایش فعالیتهای فیزیکی-اجتماعی، تشویق به ورزش، حضور در گروههای هنری و مطالعه کتابهای غیردیجیتال به بهبود مهارتهای اجتماعی و روانی کودکان کمک شایانی مینماید.
در نهایت، سواد رسانهای یک مهارت اکتسابی است که نیازمند تلاش و همراهی والدین و معلمان است، در صورتی که والدین با مشکلات جدی مانند اعتیاد به اینترنت یا علائم شدید اضطراب و افسردگی در فرزند خود مواجه شدند، مراجعه به روانشناس یا مشاور متخصص یک ضرورت است تا با ارائه راهکارهای تخصصی، به خانوادهها در مدیریت این بحرانها کمک کنند و مسیر رشد سالم فرزندان را هموار سازند./
• کارشناسی ارشد روان شناسی بالینی
• کارشناس سلامت روان علوم پزشکی قزوین
• کارشناس سابق صدای مشاور بهزیستی استان قزوین
