به گزارش نقطه تسلیم، تصور کنید پهپادی در آسمان، بدون آنکه تلفن همراهی در جیب شما باشد، نشانههایی از حیات را تشخیص دهد؛ این تصویر دیگر علمی تخیلی نیست و پژوهشها امکان استخراج برخی علائم حیاتی با رادار و دوربین را نشان دادهاند و گزارشهای حقوق بشری از کاربرد هوش مصنوعی، تشخیص چهره و دادههای مکانی توسط اسراییل حکایت دارند.
همزمان، عملیات نجات یک افسر آمریکایی در عمق خاک ایران در فروردین ۱۴۰۵ نشان داد که «پیدا کردن یک انسان بدون تلفن همراه» در میدان واقعی جنگ، ترکیبی از سیگنالهای اضطراری، فناوری نظارتی، فریب اطلاعاتی و نیروی انسانی است که واقعیت را پیچیدهتر از روایتهای فراگیر نشان میدهد.
بدن انسان؛ منبع تازه دادههای اطلاعاتی
پیشرفت فناوریهای زیستسنجی باعث شده بدن انسان نیز به منبعی برای استخراج دادههای قابل پردازش تبدیل شود؛ اثر انگشت، چهره، عنبیه و الگوی صوتی سالهاست در سامانههای شناسایی به کار میروند؛ اما پژوهشگران در سالهای اخیر به سراغ نشانههای درونیتری مانند فعالیت الکتریکی قلب، الگوی ضربان و حرکت بسیار جزئی قفسه سینه رفتهاند.
در این میان، باید میان «اندازهگیری یک نشانه حیاتی» و «شناسایی هویت صاحب آن» تفاوت قائل شد و یک دستگاه ممکن است ضربان قلب یا تنفس فردی را از فاصلهای مشخص اندازهگیری کند، اما این توانایی به تنهایی نشان نمیدهد که دستگاه میتواند تشخیص دهد آن فرد دقیقا چه کسی است، با این حال چگونه میتوان به سوژه مورد نظر دست یافت؟
۱. آیا ضربان قلب میتواند مانند اثر انگشت، هویت انسان را آشکار کند؟
پژوهشهای زیستسنجی نشان دادهاند که الگوی فعالیت الکتریکی قلب (ECG) ویژگیهایی دارد که میتوان از آنها برای احراز هویت استفاده کرد، موضوع صرفاً تعداد ضربان در دقیقه نیست؛ بلکه شکل موج الکتریکی قلب و ویژگیهای زمانی آن بررسی میشود و دو فرد با ضربان ۷۰ بار در دقیقه لزوماً الگوی نوار قلب یکسانی ندارند.
مقالهای مروری با عنوان «Electrocardiogram-based biometrics for user identification» که در سال ۲۰۲۳ در Journal of Electrocardiology منتشر شد، ظرفیت سیگنال الکتریکی قلب را برای احراز هویت بررسی کرده است؛ یک مرور نظاممند دیگر در همان سال با بررسی ۱۲۱ پژوهش نشان داد که روشهای ثبت ECG، نوع حسگر، تعداد الکترودها و شرایط اندازهگیری در نتیجه شناسایی تأثیر دارند.
با این حال، این فناوری محدودیت دارد و تغییر وضعیت بدن، فعالیت فیزیکی، شرایط فیزیولوژیک، کیفیت ثبت سیگنال و فاصله زمانی میان نمونهبرداریها میتواند بر الگوی ثبتشده اثر بگذارد؛ تا جایی که ساخت یک شناسه زیستی از نوار قلب، با شناسایی فرد از فاصله دور و بدون ثبت قبلی الگوی قلبی او یکسان نیست.
نکته مهمتر درباره «فرکانس قلب» این است که قلب انسان میدان مغناطیسی بسیار ضعیفی تولید میکند، اما این میدان مانند یک فرستنده رادیویی اختصاصی نیست که در محیط پخش شود و هر پهپادی بتواند آن را دریافت و رمزگشایی کند؛ پژوهشهای مغناطیسنگاری قلب (MCG) نشان میدهند که میدان مغناطیسی قلب در مقایسه با میدان مغناطیسی زمین بسیار ضعیف است و اندازهگیری آن به حسگرهای بسیار حساس و کنترل تداخلهای محیطی نیاز دارد و در بسیاری از سامانههای این حوزه، اتاقهای دارای حفاظ مغناطیسی برای کاهش نویز استفاده شدهاند.
۲. پهپادهایی که بدون تماس با بدن، نشانههای حیاتی را اندازهگیری میکنند
برخلاف دستگاههای معمول پزشکی که برای اندازهگیری ضربان قلب به حسگر متصل به بدن نیاز دارند، برخی سامانههای جدید از دوربین یا رادار برای استخراج نشانههای حیاتی استفاده میکنند.
الف) دوربینهای مجهز به پردازش تصویر
فناوری فوتوپلتیسموگرافی از راه دور (rPPG) با تحلیل تغییرات بسیار جزئی رنگ پوست در تصاویر ویدئویی، تغییرات جریان خون را بررسی میکند و میتواند ضربان قلب را تخمین بزند.
در پژوهشی که در سال ۲۰۲۳ در مجله Sensors منتشر شد، محققان با نصب دوربین روی پهپاد تلاش کردند ضربان قلب داوطلبان را در شرایط راه رفتن و دویدن اندازهگیری کنند؛ پهپاد در ارتفاع حدود ۲٫۵ متری و فاصله ۵ تا ۷ متری پرواز میکرد. نتایج نشان داد که خطای ریشه میانگین مربعات در روشهای مختلف بین ۱۷٫۷ تا ۲۷٫۷ ضربان در دقیقه گزارش شد. این پژوهش روی هفت داوطلب انجام شد و امکان فنی اندازهگیری غیرتماسی ضربان قلب را نشان میداد.
تحقیقی جدیدتر که در ۲۷ فوریه ۲۰۲۶ در Applied Sciences منتشر شد نیز امکان تخمین ضربان قلب با دوربین نصب شده روی پهپاد را در محیط داخلی با نور کنترلشده بررسی کرد و پژوهشگران تاکید کردند که نتایج هنوز در مرحله امکانسنجی است.
ب) رادارهای تشخیص علائم حیاتی
روش دوم، استفاده از رادارهایی است که تغییرات بسیار کوچک در موقعیت بدن را از روی امواج بازتابی تشخیص میدهند؛ در پژوهشی که سوم سپتامبر ۲۰۲۲ در Drones منتشر شد، محققان یک رادار باند فوقپهن (UWB) را روی پهپاد نصب کردند تا علائم تنفسی فردی را از فاصله دور تشخیص دهند. پهپاد در ارتفاع حدود دو متری بالای فردی که بیحرکت روی زمین دراز کشیده بود قرار گرفت.
پژوهشگران تصریح کردند که سیگنال ضربان قلب در این سامانه بسیار ضعیفتر از سیگنال تنفس و تداخلهای ناشی از حرکت پهپاد است؛ به همین دلیل از سیگنال تنفس برای تشخیص وضعیت حیات استفاده کردند، نه شناسایی هویت.
۳. DNA؛ شناسهای زیستی که برای شناسایی به نمونه نیاز دارد
DNA یکی از دقیقترین ابزارهای شناخته شده برای شناسایی ژنتیکی انسان است و اما برخلاف برخی تصورات، DNA مانند سیگنال رادیویی از بدن منتشر نمیشود و برای شناسایی ژنتیکی باید نمونهای زیستی جمعآوری و در آزمایشگاه بررسی شود.
بر اساس اطلاعات منتشر شده از پلیس بینالملل، پایگاه DNA اینترپل که در سال ۲۰۰۲ ایجاد شده، بیش از ۲۸۰ هزار پروفایل ژنتیکی از ۸۷ کشور عضو را در اختیار دارد؛ این پروفایلها پس از استخراج از نمونههای زیستی بهصورت کدهای الفبایی و عددی وارد سامانه میشوند.
این نمونه نشان میدهد که بانکهای اطلاعاتی ژنتیکی و تطبیق بینالمللی DNA واقعیت دارند؛ اما چنین سامانهای به معنای ثبت ژنتیکی همه مردم جهان نیست و اساسا نمیتواند بدون بهدستآوردن نمونه زیستی، DNA فردی را از فاصله دور بخواند. (1) (2) (3)
۴. آنچه درباره سامانههای نظارتی اسراییل مستند شده است
گزارشهای سازمانهای حقوق بشری شواهدی درباره استفاده از فناوریهای نظارتی و سامانههای تحلیل داده در سرزمینهای فلسطینی ارائه میکنند:
تشخیص چهره در کرانه باختری و قدس شرقی
سازمان عفو بینالملل در گزارش «آپارتاید خودکار» (۲ مه ۲۰۲۳) استفاده مقامهای اسراییلی از سامانههای تشخیص چهره را بررسی کرد؛ در این گزارش به سامانهای با نام گرگ سرخ «Red Wolf» اشاره شده که در ایستهای بازرسی الخلیل برای اسکن چهره فلسطینیان و افزودن اطلاعات زیستی آنها به پایگاههای نظارتی به کار گرفته شده است.
Lavender؛ امتیازدهی هوش مصنوعی به افراد
گزارش پرسش و پاسخ دیدهبان حقوق بشر (HRW) در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۴ درباره ابزارهای دیجیتال ارتش اسراییل در غزه، به سامانه اسطوخودوس «Lavender» پرداخته است؛ طبق این گزارش، Lavender با یادگیری ماشین به ساکنان غزه بر اساس احتمال ارتباط ادعایی آنها با گروههای مسلح، امتیاز عددی اختصاص میدهد و از دادههای نظارتی برای شناسایی الگوهای رفتاری استفاده میکند.
HRW درباره احتمال خطا، دادههای ناقص و سوگیری هشدار داده و تاکید کرده که امتیاز الگوریتمی به تنهایی نمیتواند مبنای قابل اتکایی برای تشخیص وضعیت نظامی یا غیرنظامی افراد باشد.
Where’s Daddy؛ ردیابی موقعیت تلفن همراه
همین گزارش به سامانه بابا کجاست؟ «Where’s Daddy» اشاره میکند که از دادههای مکانی تلفن همراه برای اطلاعرسانی درباره حضور افراد از پیش علامتگذاریشده استفاده میکند؛ HRW اعلام کرده که استفاده ارتش اسراییل از ابزاری با این کارکرد را تایید کرده، اما نتوانسته جزییات فنی دیگری را مستقل احراز کند.
The Gospel؛ تحلیل دادهها و پیشنهاد اهداف
سامانه «The Gospel» با پردازش دادههای نظارتی، فهرستی از ساختمانها و تاسیسات را برای بررسی و تعیین هدف تولید میکند؛ این سامانه نشان میدهد که کاربرد هوش مصنوعی در عملیات نظامی تنها به تشخیص هویت افراد محدود نیست.
HRW در کنار تشریح این فناوریها، درباره دقت دادههای مکانی نیز هشدار داده است؛ به خصوص مکانیابی از طریق موقعیت دکلهای تلفن همراه ممکن است محل دقیق دستگاه و در نتیجه محل دقیق شخص حامل آن را نشان ندهد. (4) (5) (6)
۵. مطالعه موردی: نجات یک افسر آمریکایی در عمق خاک ایران؛ بدن انسان در میدان واقعی
عملیات نجات فروردین ۱۴۰۵ در ایران نمونهای از میدان واقعی است که نشان میدهد پیدا کردن یک انسان بدون تلفن همراه چگونه انجام میشود و چگونه به پهپاد قلبخوان یا DNA از راه دور وابسته نیست.
آنچه رخ داد:
بر اساس گزارشهای خبرگزاریهای آمریکایی و فارسیزبان، یک جنگنده اف-۱۵ آمریکایی در جریان عملیات نظامی در ایران سرنگون شد و دو سرنشین آن با چتر نجات خارج شدند؛ خلبان حدود ۶ ساعت بعد در روشنایی روز نجات یافت، اما افسر سامانههای تسلیحاتی یک سرهنگ نیروی هوایی در منطقهای کوهستانی و صعبالعبور پنهان شد.
بر اساس گزارش سیبیاس که بعدها از جزئیات این عملیات پرده برداشت، این افسر با نام ماموریتی «براوو» گفت موشک دوشپرتاب ایرانی به چتر نجاتش آسیب زده و هنگام برخورد با زمین، کمر، بازو و شانهاش شکسته است.
او با وجود این جراحات خود را به خطالرأسی در ارتفاع حدود ۲ هزار و ۱۰۰ متری رساند و سرانجام حدود ۵۰ ساعت پس از سرگردانی نجات یافت؛ یک سناتور آمریکایی نیز اعلام کرد او با وجود جراحات تا ارتفاع هفت هزارپایی (۲ هزار و ۱۳۳ متری) صعود کرده بود.
چگونه پیدا شد؟
پیدا کردن این افسر، بر مجموعهای از فناوریها و اقدامات انسانی و اطلاعاتی متکی بود:
سیگنالهای اضطراری رمزگذاریشده: تجهیزات استاندارد خدمه هوایی شامل دستگاههای سیگنالدهی اضطراری بود که سیگنالهای رمزگذاریشده ارسال میکنند و توسط ماهوارهها و هواپیماها دریافت میشوند حتی در صورت بیهوشی فرد نیز فعال میمانند.
فریب اطلاعاتی CIA: سیا با انتشار هدفمند اطلاعات نادرست در داخل ایران از جمله این تصور که هر دو خدمه قبلا نجات یافتهاند توجه نیروهای ایرانی را منحرف کرد و زمان لازم برای شناسایی محل دقیق افسر را فراهم ساخت.
نظارت هوایی و ماهوارهای: عملیات جستوجو و نجات رزمی (CSAR) با ترکیبی از اطلاعات لحظهای، تصاویر ماهوارهای با وضوح بالا و سامانههای پیشرفته نظارتی انجام شد تا نشانههای حرارتی یا الکترونیکی در منطقهای صعبالعبور شناسایی شود.
نیروی انسانی گسترده: بر اساس گزارش سیبیاس، بیش از ۹۰ نظامی آمریکایی در خاک ایران، چندصد نفر در هوا و چند هزار نفر در بخش پشتیبانی در عملیات نجات مشارکت داشتند و حدود ۱۰۰ نیروی ویژه عمدتا از «هنگ ششم نیروی دریایی» (SEAL Team ۶) با پشتیبانی نیروهای دلتا و رنجر در عملیات زمینی حضور داشتند.
هلیبرد و خروج
عملیات خروج با بالگردهای HH-60W «جولی گرین II» انجام شد؛ بالگردی که بهطور اختصاصی برای جستوجو و نجات رزمی طراحی شده و به سامانههای هشدار رادار، تشخیص تهدید موشکی و لیزری، و اقدامات متقابل شامل چف و فلر مجهز است؛ بر اساس گزارشها، دو بالگرد بلک هوک نیز در جریان عملیات هدف آتش نیروهای مسلح ایران قرار گرفتند.
در جریان خروج، دو هواپیمای ترابری MC-130J در باند موقت در شنهای ایران گیر کردند و نیروهای آمریکایی برای جلوگیری از افتادن فناوری حساس به دست نیروهای ایرانی، دو هواپیما (هر یک به ارزش حدود ۱۰۰ میلیون دلار) و بالگردهای کوچک «لیتلبرد» را منهدم کردند؛ بر اساس گزارش سیبیاس، بیش از ۹۰ نیروی آمریکایی تا رسیدن یک یگان مخفی نیروی هوایی، در خاک ایران زمینگیر شده بودند.
۶. آیا میتوان انسان را بدون تلفن همراه ردیابی کرد؟
پاسخ به این پرسش به معنای ردیابی و نوع داده در دسترس بستگی دارد.
اگر منظور این باشد که فرد بدون تلفن همراه نیز ممکن است از طریق دوربینهای نظارتی، تشخیص چهره، سوابق ثبت شده، منابع اطلاعاتی انسانی، سیگنالهای اضطراری یا سایر حسگرها شناسایی و تعقیب شود، پاسخ مثبت است.
فناوریهای نظارتی لزوما برای شناسایی انسان به تلفن همراه وابسته نیستند و همانطور که عملیات نجات در ایران نشان داد، یک سیگنال رادیویی اضطراری کوچک میتواند مسیر یک انسان را در عمق خاک دشمن مشخص کند.
البته نباید فراموش کنیم که یک پهپاد ممکن است حضور یک انسان یا حتی برخی علائم حیاتی او را تشخیص دهد؛ اما برای تبدیل این داده به هویت مشخص، به اطلاعات مرجع و سازوکار تطبیق نیاز دارد. توانایی تشخیص فرد در یک محیط کنترلشده، با ردیابی پیوسته و جهانی انسانها در شرایط واقعی تفاوت اساسی دارد و محدودیت نور، فاصله، موانع، تحرک افراد، کیفیت حسگر، تداخل امواج و خطای الگوریتم، همگی بر عملکرد این سامانهها اثر میگذارند.
۷. تهدید واقعی کجاست؛ بدن انسان یا ترکیب دادهها؟
آنچه از پژوهشهای علمی و گزارشهای امنیتی برمیآید، نشان میدهد تهدید اصلی الزاما وجود یک فناوری واحد و فراگیر برای شناسایی همه انسانها نیست؛ بلکه ترکیب دادههای متنوع و اتصال آنها به یکدیگر میتواند قدرت نظارتی بسیار بیشتری ایجاد کند.
تصور کنید یک سامانه اطلاعاتی بهطور همزمان به تصاویر دوربینهای شهری، دادههای مکانی تلفن همراه، سوابق ارتباطی، اطلاعات هویتی، الگوهای رفتاری و دادههای استخراج شده از شبکههای اجتماعی دسترسی داشته باشد؛ در چنین شرایطی هوش مصنوعی میتواند این دادهها را با یکدیگر مقایسه کند و از میان حجم عظیمی از اطلاعات، ارتباطات و الگوهایی را استخراج کند که بررسی دستی آنها بسیار دشوار است.
در چنین شرایطی، حتی اگر یک منبع اطلاعاتی به تنهایی دقت کافی نداشته باشد، ترکیب آن با منابع دیگر میتواند امکان شناسایی و پیگیری افراد را افزایش دهد؛ عملیات نجات در ایران نیز دقیقا بر همین منطق استوار بود: هیچ «حسگر جادویی» واحدی وجود نداشت؛ بلکه سیگنال اضطراری، فریب اطلاعاتی، تصاویر ماهوارهای و نیروی انسانی در یک شبکه به هم متصل شدند تا یک هدف مشخص پیدا شود.
مسئله امنیتی مهم، نحوه جمعآوری، ذخیرهسازی و استفاده از این دادههاست و وقتی اطلاعات زیستی و شخصی افراد بدون رضایت یا نظارت مؤثر جمعآوری شوند و تصمیمهای حساس نیز بر پایه خروجی سامانههای غیرشفاف گرفته شود، خطر نقض حریم خصوصی، شناسایی اشتباه و محدود شدن آزادیهای فردی افزایش مییابد.
جمعبندی: فناوری دشمن که باید مراقب آن باشیم
بررسی منابع علمی و گزارشهای حقوق بشری نشان میدهد که چند فناوری مهم، هر یک بهصورت مستقل، وجود دارند؛ استفاده از الگوی نوار قلب برای احراز هویت، استخراج برخی علائم حیاتی با رادار و دوربین، شناسایی ژنتیکی از طریق DNA، تشخیص چهره و تحلیل دادههای مکانی با هوش مصنوعی که گزارشهای منتشرشده درباره عملکرد سامانههای نظارتی اسراییل در غزه، کرانه باختری و قدس شرقی، نشان میدهد که استفاده از هوش مصنوعی، دادههای ارتباطی و زیست سنجی در عملیات امنیتی و نظامی، موضوعی واقعی و قابل بررسی است.
عملیات نجات افسر آمریکایی در ایران نیز نشان داد که در میدان واقعی، پیدا کردن یک انسان بدون تلفن همراه با ترکیبی از سیگنالهای اضطراری، فریب اطلاعاتی، نظارت هوایی و حضور گسترده نیروی انسانی انجام میشود./
پانویس:دانش آموخته علوم سیاسی، خبرنگار حوزه اجتماعی و فرهنگی





