به گزارش نقطه تسلیم، شاید یکی از موضوعاتی که از جانب متخصصان علوم رفتاری به کرار و از زوایا و دریچههای گوناگون مورد توجه و بررسی قرار گرفته و هم چنان در کانون توجه و مطالعه است، موضوع “مشارکت” باشد.
نظرات گوناگونی در مورد مشارکت ابراز شده است که این نظرات بعضاً بر اساس تبارشناسی؛ گاهی با توجه به وضعیت سنتی و مدرن بودن؛ و برخی نیز با عنایت به بسترها و فرآیندهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و زیست محیطی صادر شدهاند، در راستای نظرات صادرشده؛ عده ای آن را اصلی ترین ابزار توسعه قلمداد کرده و می کنند و برخی نیز آن را بازیچه ای بیش در دست سیاستبازان برای تخلیه بار روانی حاصل از چرخدندههای سنگین زندگی افراد جامعه نمیدانند و تعدادی هم آن را هدف توسعه معرفی می نمایند و بعضی نیز آن را معادل خود توسعه می گیرند.
بنابراین میتوان گفت که مفهوم و معنای مشارکت تا اندازهای به مفهوم و معنای توسعه گره خورده است و برای درک درست این اصطلاح، لازم است آن را در آینه توسعه تاباند و دست به نتیجه گیری زد.
بررسی سیر تطور و تحول مفهوم توسعه از حیث “صورت و محتوا” در بستر زمان (از دهه ۵۰ میلادی به بعد) ،این نتیجه را به دست می دهد که توسعه از قالب “پروژه و تک بُعدی” (=رشد اقتصادی صرف) به شمائل “فرآیند و چند بعدی” (=انسانی پایدار وهمه جانبه) طی مسیر کرده است.
چنانچه از لحاظ زمانی، پایان دهه ۱۹۸۰ میلادی به عنوان نقطه عطف این خط سیر تحول پذیرفته شود؛ آنگاه زمینه مرز بندی کلی فرآیند توسعه با دو عنوان : الف- پارادایم قدیم توسعه مبتنی بر محور مکانیکی- فن آوری و ب- پارادایم جدید توسعه دایر بر مدار ارگانیکی- انسانی، امکان پذیر خواهد بود.
اینک میتوان این اصطلاح هالهای و سازهای را با مولفههایی چون: تلقی از مشارکت مردم، وضعیت مشارکت مردم، میزان مشارکت مردم، دامنه مشارکت مردم، سطوح مشارکت مردم در بستر این دو پارادایم بررسی و مقایسه کرد.
البته قبل از این بررسی، لازم است مقوله “جایگاه مردم” در این دو پارادایم تبیین شود:
جایگاه مردم
در پارادایم قدیم توسعه، خوشبینانهترین نظر این است که مردم هدف و مورد توسعه هستند و میبایست از نتایج برنامههای توسعه منتفع گردند. حال آن که در پارادایم جدید، مردم در فرآیند توسعه عامل، فاعل و کارگزار محسوب میشوند و در برنامههای توسعه شریک هستند.
تلقی از مشارکت مردم
در پارادایم قدیم توسعه، نسبت به مشارکت مردم نگاه ابزارانگارانه و وسیله مدار حاکم است. در حالی که در پارادایم جدید بینش غایت انگارانه و هدف مدار وجود دارد. در این پارادایم اعتقاد بر این است که «مشارکت مردم در نهاد ها و نظامهایی که بر زندگی شان حاکم است، یکی از حقوق اساسی بشر است و برای صفآرایی مجدد قدرت سیاسی در جهت منافع گروههای محروم و در راه توسعه اقتصادی و اجتماعی نیز ضروری است».
وضعیت مشارکت مردم
در پارادایم قدیم توسعه، وضعیت مشارکت مردم انفعالی، مقطعی و راکد است، ولی در پارادایم جدید، وضعیت مشارکت مردم حالتی فعال، پایا و پویا به خود می گیرد و اساس پایداری محسوب می شود.
میزان مشارکت مردم
در پارادایم قدیم توسعه، میزان مشارکت مردم خیلی کم و در صورت بروز در حد زیاد، با اکراه و تحمیل است، حال آن که در پارادایم جدید، میزان مشارکت مردم خیلی زیاد و از روی آگاهی، میل، خواست و اراده قلبی است.
دامنه مشارکت مردم
در پارادایم قدیم توسعه، دامنه مشارکت مردم محدود است و به عده معدودی چون مردان، نخبگان و سرمایه داران، شخصیتهای سیاسی و با نفوذ اجتماعی معطوف می گردد، ولی در پارادایم جدید، دامنه مشارکت مردم وسیع است و شامل گروهها و قشرهای مختلف جامعه به ویژه زنان، کودکان، نوجوانان، جوانان، فقرا، کم درآمدان، ناتوانان، بیماران، بیکاران و افراد منزوی و حاشیه نشین نیز میشود.
سطوح مشارکت مردم
در پارادایم قدیم توسعه، سطوح مشارکت مردم شامل سطح مادی- مالی (= مشارکت مالی، پولی و ارائه تسهیلات فیزیکی) و سطح اجرایی (= مشارکت بدنی و کار یدی) است،در حالی که در پارادایم جدید، سطوح مشارکت مردم مشمول تمامی سطوح فکری، مادی – مالی، اجرایی، تصمیم گیری و نظارت و کنترل نیز می گردد.
به عبارت بهتر، مردم در تمامی مراحل و فرایند توسعه اعم از طرح ایده، مسالهیابی، حل مسأله، کمک مالی و پولی، کمک بدنی و یدی، ارزیابی و ارزشیابی، تصمیم گیری و نگهداری از دستاوردهای توسعه؛ مشارکت فعال و مسئولیت پذیری دارند.
حال با عنایت به توضیحات فوق ، تحلیل و تبیین نمایید که وضعیت مشارکت مردم در لایه های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و زیست محیطی و در حوزه های شهری، روستایی، صنعتی و کشاورزی در سطوح ملی، منطقهای و محلی در کشور چگونه است؟ آیا مطابق با پارادایم قدیم توسعه هستند و یا منطبق بر پارادایم جدید توسعه؟ و تشکل های موجود در لایهها و حوزه های مذکور چه سرنوشتی دارند؟ آیا از اصالت و قوام لازم و کافی برای بقا و تاثیرگذاری، برخوردار هستند؟/
کارشناس ارشد مدیریت توسعه از دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
