به گزارش نقطه تسلیم، یکی از پرسشهای بنیادین در مدیریت توسعه این است که مدیران، فعالیتها و تصمیمهای اجرایی خود را بر چه مبنایی سامان میدهند: منابع و امکانات موجود یا مسائل و نیازهای واقعی جامعه؟
در رویکرد نخست، آنچه محور برنامهریزی و اقدام قرار میگیرد، منابع، اعتبارات، امکانات، نیروی انسانی و ظرفیتهای در اختیار دستگاههای اجرایی است. در چنین رویکردی، معمولاً ابتدا منابع و اعتبارات تخصیصیافته مشخص میشوند و سپس متناسب با آنها، فعالیتها و پروژههایی تعریف و اجرا میشوند.
این شیوه، «مدیریت منبعگرا» نامیده می شود؛ سبک و سیاقی که نقطه عزیمت آن داشتهها و امکانات سازمانی است و سالیان سال است که در دستور کار دولت ها قرار دارد و سرمشق سازمان برنامه و بودجه کشور نیز هست و واحدهای استانی هم آن را در سطح استان ها هر ساله پیاده می کنند.
در مقابل، در رویکرد مسأله گرا، نقطه عزیمت مدیریت توسعه، شناخت مسائل واقعی جامعه، اولویتبندی آنها و تلاش برای یافتن راهحلهای درست و موثر است. در این رویکرد، ابتدا باید مشخص شود جامعه با چه مسائل و چالشهایی مواجه است، کدامیک از آنها اولویت بیشتری دارند و برای حل آنها چه منابع، امکانات، ظرفیتها و مداخلاتی ضرورت دارد.
به بیان دیگر، در مدیریت مسئلهگرا، منابع در خدمت حل مسائل قرار میگیرند، نه اینکه مسائل و فعالیتها صرفاً متناسب با منابع موجود تعریف شوند. تفاوت اصلی این دو رویکرد در نقطه آغاز و منطق تصمیمگیری در مدیریت توسعه است. در مدیریت منبعگرا، منابع مبنای تعریف فعالیتها هستند؛ اما در مدیریت مسئلهگرا، مسائل مبنای شناسایی، تخصیص و بهکارگیری منابع قرار میگیرند.
از این منظر، ممکن است دستگاهی با وجود برخورداری از اعتبارات، نیروی انسانی و امکانات قابل توجه، فعالیتهای متعددی انجام دهد، اما در حل مسائل اصلی جامعه توفیق متناسبی نداشته باشد. بنابراین، صرف برخورداری از منابع و میزان فعالیت دستگاهها، لزوماً نشانه اثربخشی عملکرد آنها نیست؛ لذا پیشنهاد مشخص این است که حضرتعالی با اختیارات قانونی خود دستور حرکت از مدیریت منبعگرا به مدیریت مسئلهگرا را صادر فرمایید.
البته، اجرای این حرکت پیش از هر چیز، مستلزم شناخت دقیق و روشمند مسائل توسعه است. اینجاست که مسئلهشناسی به یکی از ضرورتهای بنیادین مدیریت توسعه تبدیل میشود.
بسیاری از مدیران و کارکنان دستگاههای اجرایی استان، بهویژه در استانداری و سازمان مدیریت و برنامهریزی، بر این باورند که مسائل و مشکلات استان را بهخوبی میشناسند و از ابعاد و زوایای مختلف آن آگاهی دقیق و عمیق دارند. این در حالی است که شناخت مسائل توسعه، صرفاً با مشاهده برخی کاستیها، مواجهه روزمره با مشکلات یا مرور گزارشهای دستگاههای اجرایی حاصل نمیشود؛ بلکه مستلزم نگاهی روشمند، تحلیلی و مبتنی بر شناخت علمی واقعیتهای موجود است.
از سوی دیگر، در ادبیات مدیریتی و اجرایی استان، معمولاً تفکیک مفهومی روشنی میان پنج مقوله «مسأله » (Problem)، «مشکل» (Difficulty)، «نارسایی» (Deficiency)، «تنگنا» (Bottleneck) و «مانع» (Obstacle) وجود ندارد و غالباً همه آنها، بدون توجه به تفاوتهای ماهوی و کارکردی، با عنوان کلی «مسائل و مشکلات» بیان میشوند. حال آنکه این پنج مفهوم، اگرچه ممکن است در یک فرآیند توسعه با یکدیگر ارتباط و همپوشانی داشته باشند؛ اما از نظر معنا، ماهیت و جایگاه تحلیلی یکسانی ندارند و هر یک به جنبه متفاوتی از واقعیتهای پیش روی توسعه اشاره دارند.
برای مثال، مسألهای که نیازمند شناخت علمی و یافتن راهحل است، با مشکلی که انجام یک فعالیت را دشوار میسازد، یکسان نیست؛ همانگونه که نارسایی ناشی از فقدان یک عامل ضروری، با تنگنایی که جریان یک فرآیند را با محدودیت مواجه میکند و مانعی که اساساً در برابر پیشروی آن قرار میگیرد، تفاوت دارد.
بنابراین، نمیتوان صرفاً با فهرستکردن مجموعهای از موضوعات و چالشها، مدعی شناخت کامل و جامع نظام مسائل توسعه استان شد. لذا نخست باید دانست با چه نوع پدیدهای مواجه هستیم، ماهیت آن چیست، در کدام بخش از فرآیند توسعه قرار دارد و چه تأثیری بر حرکت کلی آن میگذارد. بر همین اساس، پیش از طرح پرسشهای مربوط به ابعاد مختلف توسعه استان قزوین، مروری اجمالی بر تعاریف این پنج مفهوم خواهیم داشت.
مروری اجمالی بر تعاریف
الف ـ مسأله: موضوع طرحشدهای که پاسخ مشخصی ندارد و ازاینرو، باید با مطالعه و بررسی، درصدد یافتن راهحل یا راهحلهایی برای آن برآمد. مسأله مفهومی نظری، معنایی و ذهنی دارد و بررسی اساسی آن مستلزم استفاده از روش علمی است؛ روشی متکی بر آزمون، اثبات شواهد قابل رؤیت و قابل مقایسه و پیروی منطقی از مراحل: ۱. تعیین، شناخت و تعریف مسأله؛ ۲. بررسی و ارائه فرضیه؛ ۳. گردآوری و تجزیهوتحلیل اطلاعات و دادهها؛ ۴. آزمون، بحث و نتیجهگیری؛ ۵. پذیرش یا رد فرضیه است.
ب ـ مشکل: کار یا فعالیت پیچیده و دشواری که تحقق آن مستلزم صرف قوای ذهنی و معنوی فراوان و حتی توان جسمی است. سختیهای متداول در حل مسأله را نیز میتوان مشکل نامید.
ج ـ نارسایی: آنچه ناکامل یا ناقص است و اغلب ناشی از فقدان یک یا چند عامل یا عنصر ضروری برای تکامل یک فرآیند است. این عامل را میتوان عامل محدودکننده نیز نامید.
د ـ تنگنا: آن بخش از یک معبر، مسیر یا مرحله از مراحل یک کار، برنامه یا فرآیند که برخلاف سایر قسمتها، فراخ و سهلالعبور نیست و گذشتن از آن یا طی کردن آن مستلزم برقراری نظم و صرف توان زیادی است.
هـ ـ مانع: عوامل، عناصر، شرایط یا پدیدههای بازدارندهای که حرکت یک جسم یا جریان یک کار، فعالیت یا فرآیند را محدود میکنند یا سد پیشروی آن میشوند. دفع مانع و رفع سد، مستلزم صرف توان فکری و جسمی، تحمل سختی و فشار و نیز اندیشه و برنامهریزی است.
فرآیند توسعه در سبد مسأله شناسی برای حرکت به سمت مدیریت مسأله گرا، لازم است وضعیت توسعه استان قزوین در وجوه و ابعاد مختلف، بهصورت روشمند مورد بررسی قرار گیرد. در همین راستا، پرسشهای زیر میتوانند چارچوبی برای شناخت و تدوین نظام مسائل توسعه استان فراهم آورند.
توسعه فرهنگی
عمدهترین مسائل پیش روی توسعه فرهنگی قزوین چیست؟، مهمترین مشکلات مبتلابه قزوین در فرآیند توسعه فرهنگی کدامند؟، مشهودترین نارساییهای توسعه فرهنگی قزوین چه هستند؟، ملموسترین تنگناهای توسعه فرهنگی در قزوین چیست؟، چه موانع بارزی در توسعه فرهنگی قزوین وجود دارد؟، کنشگران فعال در حوزه نظام فرهنگی استان، به لحاظ درجه اهمیت و میزان تأثیرگذاری، کدام دستگاههای اجرایی هستند؟
توسعه اجتماعی
عمدهترین مسائل پیش روی توسعه اجتماعی قزوین چیست؟، مهمترین مشکلات مبتلابه قزوین در فرآیند توسعه اجتماعی کدامند؟، مشهودترین نارساییهای توسعه اجتماعی قزوین چه هستند؟، ملموسترین تنگناهای توسعه اجتماعی در قزوین چیست؟، چه موانع بارزی در توسعه اجتماعی قزوین وجود دارد؟، کنشگران فعال در حوزه نظام اجتماعی استان، به لحاظ درجه اهمیت و میزان تأثیرگذاری، کدام دستگاههای اجرایی هستند؟
توسعه سیاسی
عمدهترین مسائل پیش روی توسعه سیاسی قزوین چیست؟، مهمترین مشکلات مبتلابه قزوین در فرآیند توسعه سیاسی کدامند؟، مشهودترین نارساییهای توسعه سیاسی قزوین چه هستند؟، ملموسترین تنگناهای توسعه سیاسی در قزوین چیست؟، چه موانع بارزی در توسعه سیاسی قزوین وجود دارد؟، کنشگران فعال در حوزه نظام سیاسی استان، به لحاظ درجه اهمیت و میزان تأثیرگذاری، کدام دستگاههای اجرایی هستند؟
توسعه اقتصادی
عمدهترین مسائل پیش روی توسعه اقتصادی قزوین چیست؟، مهمترین مشکلات مبتلابه قزوین در فرآیند توسعه اقتصادی کدامند؟، مشهودترین نارساییهای توسعه اقتصادی قزوین چه هستند؟، ملموسترین تنگناهای توسعه اقتصادی در قزوین چیست؟، چه موانع بارزی در توسعه اقتصادی قزوین وجود دارد؟، کنشگران فعال در حوزه نظام اقتصادی استان، به لحاظ درجه اهمیت و میزان تأثیرگذاری، کدام دستگاههای اجرایی هستند؟
توسعه و بهبود محیط زیست
عمدهترین مسائل پیش روی توسعه و بهبود محیط زیست قزوین چیست؟، مهمترین مشکلات مبتلابه قزوین در فرآیند توسعه و بهبود محیط زیست کدامند؟، مشهودترین نارساییهای توسعه و بهبود محیط زیست قزوین چه هستند؟، ملموسترین تنگناهای توسعه و بهبود محیط زیست در قزوین چیست؟، چه موانع بارزی در توسعه و بهبود محیط زیست قزوین وجود دارد؟، کنشگران فعال در حوزه نظام زیستمحیطی استان، به لحاظ درجه اهمیت و میزان تأثیرگذاری، کدام دستگاههای اجرایی هستند؟
توسعه شهری
عمدهترین مسائل پیش روی توسعه شهری قزوین چیست؟، مهمترین مشکلات مبتلابه قزوین در فرآیند توسعه شهری کدامند؟، مشهودترین نارساییهای توسعه شهری قزوین چه هستند؟، ملموسترین تنگناهای توسعه شهری در قزوین چیست؟، چه موانع بارزی در توسعه شهری قزوین وجود دارد؟، کنشگران فعال در حوزه نظام مدیریت و توسعه شهری استان، به لحاظ درجه اهمیت و میزان تأثیرگذاری، کدام دستگاههای اجرایی هستند؟
توسعه روستایی
عمدهترین مسائل پیش روی توسعه روستایی قزوین چیست؟، مهمترین مشکلات مبتلابه قزوین در فرآیند توسعه روستایی کدامند؟، مشهودترین نارساییهای توسعه روستایی قزوین چه هستند؟، ملموسترین تنگناهای توسعه روستایی در قزوین چیست؟، چه موانع بارزی در توسعه روستایی قزوین وجود دارد؟، کنشگران فعال در حوزه نظام توسعه روستایی استان، به لحاظ درجه اهمیت و میزان تأثیرگذاری، کدام دستگاههای اجرایی هستند؟
توسعه صنعتی
عمدهترین مسائل پیش روی توسعه صنعتی قزوین چیست؟، مهمترین مشکلات مبتلابه قزوین در فرآیند توسعه صنعتی کدامند؟، مشهودترین نارساییهای توسعه صنعتی قزوین چه هستند؟، ملموسترین تنگناهای توسعه صنعتی در قزوین چیست؟، چه موانع بارزی در توسعه صنعتی قزوین وجود دارد؟، کنشگران فعال در حوزه نظام صنعتی استان، به لحاظ درجه اهمیت و میزان تأثیرگذاری، کدام دستگاههای اجرایی هستند؟
توسعه کشاورزی
عمدهترین مسائل پیش روی توسعه کشاورزی قزوین چیست؟، مهمترین مشکلات مبتلابه قزوین در فرآیند توسعه کشاورزی کدامند؟، مشهودترین نارساییهای توسعه کشاورزی قزوین چه هستند؟، ملموسترین تنگناهای توسعه کشاورزی در قزوین چیست؟، چه موانع بارزی در توسعه کشاورزی قزوین وجود دارد؟، کنشگران فعال در حوزه نظام کشاورزی استان، به لحاظ درجه اهمیت و میزان تأثیرگذاری، کدام دستگاههای اجرایی هستند؟
جمعبندی
همانطور که مدیر ارشد استان عنایت دارند، پاسخگویی دقیق، مستند و مبتنی بر شواهد به پرسشهای مطرحشده، نه صرفاً یک تمرین مطالعاتی، بلکه ضرورتی برای شناخت وضعیت موجود، تشخیص اولویتها، تعیین جهتگیریها و طراحی مداخلات توسعهای است.
تا زمانی که استان به کفایت نداند که در هر یک از ابعاد توسعه با چه مسائلی مواجه است، چه مشکلاتی روند پیشرفت را دشوار کردهاند، چه نارساییهایی فرآیندها را ناقص ساختهاند، کدام تنگناها حرکت را کند کردهاند و چه موانعی سد راه پیشرفت شدهاند؛ نمیتوان انتظار داشت برنامهریزیها به نتایج مطلوب منتهی شوند.
در نهایت، پرسش اصلی از مدیریت ارشد استان این است: آیا این پیشنهاد را پذیرا هستند و آن را عملیاتی می دانند و موافق هستند شیوه مسأله گرا را به طور آزمایشی در یکی دو بعد یا وجه توسعه اجرا نمایند؟
دوباره یادآور می شود که حرکت به سمت مدیریت مسأله گرا به معنای کنار گذاشتن تسهیلات و امکانات و ظرفیت های موجود نیست؛ بلکه به معنای تغییر منطق برنامهریزی و مدیریت است؛ تغییری که در آن، ابتدا مسائل شناخته و اولویتبندی میشوند، سپس منابع متناسب با آنها به کار گرفته میشوند و در نهایت، عملکرد دستگاهها نه صرفاً با میزان فعالیت، جذب اعتبار و اجرای پروژه، بلکه با میزان اثربخشی آنها در حل مسائل و بهبود وضعیت توسعه استان سنجیده میشود.
این همان تغییری است که میتواند فاصله میان «فعالیت دستگاههای اجرایی» و «حل مسائل توسعه استان» را کاهش دهد و مدیریت استان قزوین را از مدیریت صرف منابع، به سمت مدیریت اثربخش مسائل سوق دهد./
کارشناس ارشد مدیریت توسعه از دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران






به نام خدا
با تشکر از نویسنده محترم مقاله
پیشنهاد میشود نویسنده گرامی با توجه به مقاله قبلی درخصوص اولویت بندی طرحها با استفاده از اصل پار تو(هشتاد بیست)ونظر به شناخت ایشان از بخش کشاورزی استان قزوین،مسائل ومشکلات و….این بخش مهم اقتصادی را بصورت تمثیلی بیان کندوبا استفاده از اصل پاره تو آنها را اولویت بندی نماید وبه استاندار محترم پیشنهاد نماید.
برادر بزرگوارم، جناب آقای مهندس عطایی نازنین
با سلام و احترام
از حسن نظر، توجه و پیشنهاد ارزشمند جنابعالی صمیمانه سپاسگزارم.
به نظرم در این زمینه باید میان دو جایگاه و مسئولیت، یعنی «پیشنهاددهنده» و «تصمیمگیرنده و مجری» تفاوت قائل شد. وظیفه پیشنهاددهنده، شناسایی مسائل، تحلیل کارشناسی، اولویتبندی و ارائه راهکارهای متناسب با ظرفیتها و محدودیتهای موجود است که خب بنده بعنوان راقم این سطور بعهده گرفته ام؛ اما استقبال از پیشنهاد و انتخاب اولویتها، تخصیص منابع و تبدیل پیشنهادها به برنامه عملیاتی و اجرایی، در حیطه مخاطبان یا مخاطب اصلی یادداشت، به ویژه مدیریت عالی اجرایی استان، قرار میگیرد.
البته پیشنهاد جنابعالی از این جهت نیز قابل تأمل است که بخش کشاورزی استان قزوین، با توجه به جایگاه آن در امنیت غذایی، اشتغال، اقتصاد و معیشت بخش قابل توجهی از جامعه، نیازمند نوعی مسئلهشناسی و اولویتبندی راهبردی است. بهویژه آنکه با بهرهگیری از اصل پارتو (۸۰/۲۰) میتوان مسائل و تنگناهای این بخش را از نظر میزان اثرگذاری و اهمیت تفکیک کرد و به جای پراکندهکاری و پرداختن همزمان به انبوهی از موضوعات، بر شناسایی و حل آن دسته از مسائل متمرکز شد که بیشترین سهم را در ایجاد مشکلات و محدودیتهای بخش کشاورزی دارند.
این رویکرد میتواند به تدوین مجموعهای از اولویتهای مشخص، مستند و قابل پیگیری برای مدیریت استان منجر شود؛ اولویتهایی که هم با واقعیتهای بخش کشاورزی قزوین انطباق داشته باشند و هم امکان تبدیل شدن به تصمیم و اقدام اجرایی را داشته باشند.
نظر بنده این است که افراد بمراتب عالم تر، باتجربه تر و شایسته تر از بنده برای انجام این موضوع در استان وجود دارد، اما اگر استاندار محترم قزوین چنین رویکردی را مفید بدانند و ارادهای برای بهرهگیری از این ظرفیت کارشناسی وجود داشته باشد، با کمال میل آمادگی دارم کنار سایر متولیان امر انجام وظیفه نمایم. حضرتعالی که حدود دو و سال نیم رئیس مستقیم بنده بودید و با روحیات بنده از نزدیک آشنا هستید و می دانید که عهدی ببندیم، تا غایت توان آن را پیگیری خواهم کرد.
بار دیگر از توجه، اعتماد و پیشنهاد ارزشمند جنابعالی سپاسگزارم. شاگرد و ارادتمند شما
با سلام و احترام وتشکر از دکتر اسدی بابت پشتکاری که دارند برای توجه دادن استاندار جهت رفع مشکلات استان بصورت عملی نه شعاری
امیدوارم استاندار به این نتیجه برسند که از الویت های مهم استان آب است نه گردشگری و سفرهای خارجی اول اب باید باشد بعد گردشگر بیاد
در حال حاضر عدم مدیریت صحیح در تخصیص آب کشاورزی و صنعتی و برداشت های غیر مجاز ار چاه های مجاز تناقض در شعارهای استاندار میباشد که دقیقا عدم توجه به مقاله بالا است
با سلام و احترام
جناب آقای مهندس ناصحی کوشا و ساعی
از نگاه دقیق و دغدغهمند جنابعالی سپاسگزارم. نکتهای که درباره تقدم مسئله آب بر سایر اولویتهای توسعهای استان مطرح کردهاید، کاملاً قابل تأمل و از منظر توسعه پایدار بسیار حائز اهمیت است.
بیتردید آب یکی از بنیادیترین منابع و زیرساختهای توسعه استان قزوین است و استمرار فعالیتهای کشاورزی، صنعتی و حتی توسعه گردشگری، بدون توجه به ظرفیت و محدودیتهای منابع آبی، با دشواریهای جدی مواجه خواهد شد. از این منظر، مدیریت علمی و عادلانه تخصیص آب، نظارت مؤثر بر برداشتها، مقابله با برداشتهای غیرمجاز و ایجاد توازن میان مصارف مختلف، از جمله موضوعاتی است که نمیتوان در برنامهریزی توسعه استان از کنار آن بهسادگی گذشت.
البته مسئله، تقابل میان کشاورزی و گردشگری یا سایر حوزههای توسعه نیست؛ بلکه سخن بر سر شناخت تقدمها، رعایت ظرفیتهای سرزمینی و تنظیم اولویتها بر اساس واقعیتهای موجود است. گردشگری نیز میتواند بخشی از مسیر توسعه استان باشد، اما توسعه پایدار زمانی تحقق مییابد که زیرساختها و منابع حیاتی آن، بهدرستی مدیریت شوند.
به گمانم یکی از انتظارات منطقی از مدیریت ارشد استان، تبدیل این دغدغهها و ظرفیتهای کارشناسی به یک دستور کار مشخص، اولویتبندیشده و قابل سنجش است. طرح این مسائل نیز نه از موضع نقد اشخاص، بلکه با هدف کمک به تصمیمگیری بهتر و تقویت رویکرد مسئلهمحور در مدیریت استان صورت میگیرد.
امیدوارم با توجه و اهتمام استاندار محترم و بهرهگیری از دیدگاههای کارشناسان و فعالان بخشهای مختلف، مسئله آب جایگاه شایسته خود را در اولویتهای توسعهای استان پیدا کند.
از مشارکت ارزشمند و نگاه مسئولانه جنابعالی سپاسگزارم.