به گزارش نقطه تسلیم، ۲۴ آبان؛ افزون بر آنکه در تقویم فرهنگی کشورمان با روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار شناخته میشود، یادآور بزرگداشت یکی از برجستهترین چهرههای حکمت، فلسفه، عرفان و تفسیر قرآن در تاریخ معاصر ایران، حضرت علامه سید محمد حسین طباطبایی (ره) نیز هست.
این همزمانی را میتوان از منظری فراتر از یک تقارن تقویمی نگریست؛ چراکه کتاب، اندیشه و شخصیت هایی چون علامه طباطبایی، هر یک بهنوعی با تولید، انتقال و بازآفرینی معنا در حیات فرهنگی و اجتماعی جوامع ارتباط دارند.
با شکلگیری و تکوین تدریجی پارادایمهای جدید توسعه، بهویژه از دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ میلادی به بعد، نگاه صاحبنظران این حوزه به تدریج از برداشتهای صرفاً اقتصادی و مادی فراتر رفت و ابعاد انسانی، فرهنگی، اخلاقی و معنوی نیز جایگاه پررنگتری در منظومه مفهومی توسعه پیدا کردند. در این چارچوب، میتوان از وجوهی چون نیکی و اخلاقگرایی، معنویت و معناگرایی و زیبایی و زیباییگرایی در کنار سایر ابعاد توسعه سخن گفت.
از منظر جامعهشناسی فرهنگی، توسعه تنها فرایند تغییر در ساختارهای اقتصادی، اداری و فناورانه نیست؛ بلکه با دگرگونی در نظام ارزشها، باورها، هنجارها، جهانبینیها و الگوهای کنش اجتماعی نیز پیوندی عمیق دارد. به بیان دیگر، جامعه توسعهیافته صرفاً جامعهای برخوردار از امکانات بیشتر نیست؛ بلکه جامعهای است که درباره چرایی زندگی، نسبت انسان با جهان، مسئولیت اخلاقی، حقیقت و خیر عمومی نیز از افق معنایی روشنتری برخوردار باشد.
در چنین برداشتی، یکی از شخصیتهایی که آثار و منظومه فکری او میتواند ظرفیتهای ارزشمندی برای تغذیه دو وجه اخلاقی و معنوی توسعه در این مرز و بوم فرهنگی و تاریخی فراهم آورد، حضرت علامه طباطبایی (ره) است. البته بهرهگیری از میراث فکری ایشان در این زمینه، مستلزم بازخوانی روشمند، روزآمد و متناسب با مسائل انسان و جامعه معاصر است، نه صرفاً تکرار و بازگویی آموزههای گذشته.
خوشبختانه کمتر ایرانی را میتوان یافت که نام این رادمرد حکمت، فلسفه، عرفان و اخلاق را بهعنوان مفسر بزرگ قرآن کریم نشنیده باشد و دستکم گذری کوتاه بر برخی از آثار گرانسنگ ایشان، بهویژه تفسیر ارزشمند المیزان، نداشته باشد. با این حال، علیرغم این آشنایی عمومی و مقدماتی، به نظر میرسد بسیاری از علاقهمندان و حتی خوانندگان آثار ایشان، هنوز با منظومه فکری علامه در حوزههایی چون هستیشناسی، معرفتشناسی، انسانشناسی، روششناسی، دینشناسی، اخلاق و نسبت میان عقل، وحی و عرفان، بهصورت عمیق، منظم و نظاممند آشنایی کافی نداشته باشند.
لذا ممکن است، میان آشنایی عمومی با نام و آثار علامه و شناخت منسجم دستگاه فکری و مبانی نظری ایشان، همچنان فاصلهای قابل تأمل وجود داشته باشد. این فاصله، از منظر جامعهشناسی فرهنگی، صرفاً یک خلأ مطالعاتی نیست؛ بلکه به مسئله انتقال و بازتولید سرمایه فکری و فرهنگی جامعه نیز مربوط میشود.
میراث اندیشمندان زمانی به سرمایه زنده فرهنگی تبدیل میشود که از سطح احترام و بزرگداشت نمادین فراتر رود و در فرایند آموزش، گفتوگوی علمی و شکلگیری نگرشهای اجتماعی حضور مؤثر پیدا کند. خوشبختانه، بخشی از این خلأ را یکی از دانشآموختگان برجسته فلسفه، استاد دکتر مسعود امید، عضو هیئت علمی وقت گروه فلسفه دانشگاه تبریز، در سال ۱۳۸۲ خورشیدی، با نگارش کتابی درباره احوال و آثار و برخی آرای حضرت علامه طباطبایی، تا حدودی جبران کردهاند.
این کتاب، با زبانی روان، اما منظم و روشمند، کوشیده است تصویری نسبتاً جامع از منظومه فکری علامه ارائه دهد و خواننده را با برخی از مهمترین مبانی و حوزههای اندیشه ایشان آشنا سازد. جا دارد در این مناسبت فرهنگی، مروری کوتاه بر این اثر ارزنده و ماندگار داشته باشیم: عنوان این کتاب «نظری به زندگی و برخی آرای علامه طباطبایی» و نویسنده آن دکتر مسعود امید (متولد ۱۳۴۵) است، موضوع این کتاب زندگی، اندیشه و آثار علامه سید محمدحسین طباطبایی (۱۲۸۱ـ۱۳۶۰) که در سال ۱۳۸۲ توسط انتشارات سروش در تهران انتشار یافته است.
محتوای کتاب و محورهای اصلی آن شامل موارد زیر است:
۱. معرفتشناسی: بررسی مبانی شناخت، چگونگی حصول معرفت، نسبت عقل و وحی و نقد رویکردهای فروکاهنده به شناخت انسانی.
۲. فلسفه علم: بررسی مفهوم علم بهمثابه شناخت، نسبت علم و حقیقت و جایگاه مبانی فلسفی و وحیانی در فهم جهان.
۳. فلسفهشناسی و شناختشناسی: پرداختن به جایگاه فلسفه در شناخت هستی، انسان و نسبت مفاهیم بنیادین وجود، بودن و شدن.
۴. عرفانشناسی: بررسی تجربه معنوی، معرفت شهودی و نسبت عرفان با فلسفه و عقل نظری.
۵. دینشناسی و اخلاقشناسی: تبیین جایگاه دین در سامانبخشی به حیات انسانی و اخلاق در هدایت کنش فردی و اجتماعی به سوی خیر و صلاح.
۶. ایمانشناسی و قرآنشناسی: بررسی جایگاه ایمان و وحی و نقش قرآن کریم بهعنوان منبع معرفت، هدایت و حکمت.
۷. بخش پایانی: شامل خاطرات و سخنان برخی اندیشمندان درباره حضرت علامه، با هدف ترسیم وجوه انسانی، اخلاقی و اجتماعی شخصیت ایشان.
شاید یکی از مهمترین درسهایی که میتوان از بازخوانی اندیشه و شخصیت علامه طباطبایی برای توسعه ایران امروز گرفت، توجه به این واقعیت باشد که توسعه، افزون بر برخورداری از بنیانهای مادی، به بنیانهای معنایی و اخلاقی نیز نیازمند است. جامعهای که در آن رشد اقتصادی و پیشرفت فناورانه با پرسش از حقیقت، مسئولیت انسانی، اخلاق اجتماعی و غایت زندگی همراه نباشد، ممکن است در برخورداری از امکانات پیشرفت کند، اما در پاسخ به چرایی و معنای پیشرفت با دشواری مواجه شود.
از این منظر، علامه طباطبایی را میتوان یکی از منابع مهم فکری و فرهنگی برای بازاندیشی در وجه معناگرای توسعه در ایران دانست. البته این بهرهگیری، نه به معنای فروکاستن اندیشه ایشان به یک نظریه توسعه، بلکه به معنای شناسایی و بازخوانی ظرفیتهای فلسفی، اخلاقی و معنوی میراث ایشان برای غنیسازی فرهنگ توسعه است.
در نهایت، باید پذیرفت که بزرگداشت اندیشمندان، زمانی از سطح مناسبتهای تقویمی و مراسم نمادین فراتر میرود که آثار و اندیشههای آنان در متن زندگی فرهنگی، نظام آموزشی، نهادهای اجتماعی و فرایند تصمیمسازی جامعه حضور پیدا کند.
امید که نام، اندیشه و میراث اخلاقی و معنوی حضرت علامه طباطبایی، نهفقط در قاب کتابها و مناسبتها، بلکه بهصورت عملیاتی و سازهای، در بنای توسعه ایرانزمین به یادگار بماند./
کارشناس ارشد مدیریت توسعه از دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران





